Beleidskader Kortdurend Penitentiair Programma van het Gevangeniswezen

Inleiding

Met de visie ‘Recht doen, kansen bieden’ en bijbehorende Wet straffen en beschermen (Wet SenB) wordt gestreefd naar een effectievere uitvoering van gevangenisstraffen. De visie gaat over de wijze waarop een gevangenisstraf wordt uitgevoerd vanuit het perspectief van de geloofwaardigheid van straffen en de bescherming van de maatschappij.

Door de Wet straffen en beschermen zijn de regels voor verlof en het PP veranderd.

Vanaf 1 december 2021 vervalt het Penitentiair Programma (PP) voor gedetineerden die in totaal langer dan 1 jaar gevangenisstraf hebben1Er is een PP overgangsrecht voor gedetineerden die op 1-12-2021 een strafrestant (met aftrek van v.i.) van maximaal 3 jaar hebben en een einddatum detentie vóór 01-12-2024. Hiervoor geldt het beleidskader PP overgangsrecht. Alleen gedetineerden met één straf van 6 maanden tot 1 jaar dan wel met straffen met een gezamenlijke duur van 6 maanden tot 1 jaar komen nog in aanmerking voor PP. Het PP duurt 1/6e deel van de straf, minimaal 4 weken en maximaal 2 maanden.

Het PP is een programma waaraan gedetineerden kunnen deelnemen ter verdere tenuitvoerlegging van de aan hen opgelegde vrijheidsstraf of veroordeling in eerste aanleg in aansluiting op hun verblijf in een inrichting. Evenals elke vorm van re-integratieverlof is ook PP alleen toegestaan als het bijdraagt aan de realisatie van een of meer re-integratiedoelen zoals opgesteld in het persoonlijk D&R-plan van de gedetineerde. Specifiek voor PP geldt dat dit re-integratiedoelen moeten zijn op de basisvoorwaarden werk en inkomen én huisvesting, de thuissituatie en het opbouwen van het sociaal netwerk. De gedetineerde heeft tijdens de detentie aan deze re-integratiedoelen gewerkt en PP is derhalve een logische vervolgstap.

Het PP is een maatwerktraject en biedt een voorwaardelijk kader om gedetineerden geleidelijk voor te bereiden op hun terugkeer in de samenleving. Voor het toekennen van PP geldt ondermeer een weging en beoordeling van gedrag, risico’s en slachtofferbelangen in relatie tot de toe te kennen vrijheden.

Het PP vormt daarmee een belangrijk onderdeel van de detentiefasering en is beschikbaar in die gevallen waarin het alternatieve voorwaardelijk kader van de v.i., als gevolg van de beperkte strafduur, niet beschikbaar is. Vóór inwerkingtreding van de wet konden gedetineerden met straffen langer dan een jaar ook in aanmerking komen voor deelname aan een PP. Het programma werd dan voorafgaand aan de v.i. doorlopen. In de wet is de overlap tussen beide modaliteiten van de detentiefasering opgeheven, ook is bij de totstandkoming aandacht besteed aan de omstandigheid dat tussen de beide modaliteiten inhoudelijk geen wezenlijke verschillen bestaan. In beide gevallen gaat het immers om een kader dat persoonsgericht wordt ingevuld en waarbinnen gedetineerden zich onder toezicht en voorwaarden in de maatschappij begeven2Kamerstukken II 2018/19, 35 122, nr. 3, blz. 40.

Het PP vindt plaats onder de verantwoordelijkheid van de directeur en is onderdeel van de tenuitvoerlegging van de straf. De selectiefunctionaris beslist namens de minister over de deelname aan het programma.

1. Criteria, voorwaarden en uitsluitingsgronden

De basis voor het bepalen van deelname aan een PP is de penitentiaire beginselenwet (PBW) artikel 4 en de penitentiaire maatregel (PM) hoofdstuk 3.

De criteria en voorwaarden voor deelname aan PP zijn:

Voor deelname aan een PP komen niet in aanmerking:

2. Het reclasseringsadvies in relatie tot PP

Als een reclasseringsadvies en/of elektonische monitoring (EM) gewenst is op basis van gedrag, risico of slachtofferbelangen wordt een reclasseringadvies opgevraagd voor beoordeling van deelname aan een PP en een advies rondom de geïndiceerde bijzondere voorwaarden. Bij de adviesaanvraag PP is toegevoegd:

Het reclasseringsadvies is 21 dagen voor de beoogde PP-datum in bezit van de PI en gaat in op:

3. Besluit PP

Een samenloop van een PP en BBA is uitgesloten. Dit biedt geen meerwaarde gelet op de minimale termijn van vier weken voor zowel het PP als BBA. Een termijn van tweemaal vier weken is te kort om zowel een deelname aan het PP als een verblijf op de BBA praktisch voor te bereiden en uit te voeren.

Als een gedetineerde gezien de straflengte in aanmerking komt voor re-integratieverlof voor extramurale arbeid (BBA) én een PP, beslist de Sf op basis van voordracht van de VD. Als de Sf negatief besluit, kan de Sf de gedetineerde adviseren alsnog een aanvraag te doen voor re-integratieverlof voor extramurale arbeid.

Om te beoordelen welk traject het best past bij de re-integratie van de gedetineerde geldt voor PP, dat aanvullend op de BBA-randvoorwaarden, er sprake moet zijn van:

De VD en het MDO toetst of aan alle criteria en voorwaarden voor deelname aan PP is voldaan. De VD adviseert aan de Sf of een gedetineerde in aanmerking kan komen voor deelname aan een PP. Het VC advies/besluit dient in ieder geval in te gaan op:

De Sf beslist over deelname aan PP en betrekt aanvullend aan het advies van de VD met bijbehorende documenten, in ieder geval:

Let op: een verzoek van een gedetineerde moet altijd doorgezonden worden naar de Sf, ook als alle adviezen negatief zijn (art. 18 PBW, gedetineerde heeft het recht een verzoekschrift in te dienen, deelname aan PP wordt expliciet genoemd)

De Sf beslist ook over toepassing van EM op basis van advies van de VD, het reclasseringsadvies én het deeladvies EM. De Sf kan bepalen om EM toe te passen als:

EM kan vervallen indien het gedrag, risico of de belangen van slachtoffers niet langer tot het toezicht aanleiding geven. De PP-deelnemer kan wederom onder EM worden gesteld indien het gedrag, risico of de belangen van slachtoffers daartoe aanleiding geven.

4. Het Penitentiair Programma

Een PP bevat zowel punitieve elementen als elementen die bijdragen aan de re-integratie c.q. het voorkomen van recidive. Tijdens de intramurale- én extramurale fase worden in het D&R-plan re-integratie- en/of gedragsdoelen opgenomen voor een (gefaseerde) terugkeer naar de samenleving. Een PP bestaat uit:

Ad 1: Het programma:

Ad 2: De voorwaarden

Bij de beslissing tot deelname aan een PP kunnen naast algemene – ook bijzondere voorwaarden worden geformuleerd. De gedetineerde dient met deze voorwaarde(n) in te stemmen om deel te mogen nemen.

Ad 3: Elektronische monitoring (EM)

Elektronische monitoring kan tijdens het PP worden toegepast als dit noodzakelijk is in verband met:

Voorbeelden voor het toepassen van EM zijn:

5. Verantwoordelijke instanties tijdens PP

5.1. Verantwoordelijke instanties

De algemene verantwoordelijkheid voor de tenuitvoerlegging van het PP ligt bij de vestigingsdirecteur van de inrichting waar de PP-deelnemer is ingeschreven.

De senior casemanager is ondermeer verantwoordelijk voor:

De 3RO is verantwoordelijk voor het deeladvies, organiseren aansluiting EM en de monitoring op de EM. De monitoring bestaat uit:

5.2. Plaatsing bij een organisatie (werkgever)

De mogelijkheid bestaat dat de erkende instantie PP-deelnemers bij een organisatie plaatst om uitvoering te geven aan het programma in het kader van PP (zoals een werkgever). Het PP richt zich zoveel als mogelijk op arbeidsprogramma’s met als einddoel betaald werk. Om die reden wordt er samengewerkt met organisaties (leer-/werkbedrijven).

Door de erkende instantie dient altijd eerst de organisatie bezocht te zijn. Duidelijk dient te zijn welke activiteiten de PP-deelnemer gaat verrichten en de momenten waarop die activiteiten plaatsvinden.

De organisatie is op de hoogte dat er toezicht van toepassing is, dat er afstemming plaatsvindt over de voortgang en dat eenzijdig een einde gemaakt kan worden aan het PP. Indien door het beëindigen van het PP de activiteiten per ommegaande worden beëindigd, kan daarop door de organisatie geen schade verhaald worden bij DJI. De organisatie faciliteert het programma en kan pas na afstemming met DJI significantie wijzigingen aanbrengen. Dit wordt in ‘een overeenkomst organisatie’ vastgelegd.

Als de PP-deelnemer deelneemt aan het Ex-Made programma dan is de sr casemanager verantwoordelijk voor:

Let op:

6. Pp als onderdeel van het d&r-plan

PP is een maatwerk programma ter voorbereiding op terugkeer naar de maatschappij. Het kwalitatief vormgeven van het maatwerkprogramma vereist een gedegen én tijdige voorbereiding tijdens de intramurale fase.

Het is van belang dat tijdig in de intramurale fase gesignaleerd wordt of gedetineerden voor fasering in aanmerking kunnen komen en vanaf welke datum. Op zijn vroegst is deelname aan een PP al na 5 maanden detentie mogelijk. Voor deelname aan een PP is het randvoorwaardelijk dat voldaan wordt aan ondermeer het hebben van een aanvaardbaar verblijfadres en werk respectievelijke een programma voortvloeiend uit het D&R-plan. Dit vraagt om een tijdige voorbereiding.

Let op: plaatsing geschiedt pas op het moment als aan de voorwaarden is voldaan oftewel niet conform faseringsdatum!

6.1. D&R-proces

Na het vaststellen van het persoonlijke traject van de gedetineerde tijdens het eerste MDO, wordt het D&R-plan vastgesteld. Vervolgens wordt het traject volgens de 6-wekelijkse cyclus gemonitord. Als blijkt dat PP een logisch gevolg is in het traject van de gedetineerde, hij heeft laten zien dat hij heeft gewerkt aan alle re-integratie- en/of gedragsdoelen én hij voldoet aan alle criteria zoals is vastgelegd in de checklist MDO/VC PP kan er een voorstel worden ingediend. Indien de gedetineerde ongeschikt wordt geacht voor deelname aan PP, betekent dit niet dat hij op een later moment niet alsnog geschikt kan worden bevonden.

Als blijkt dat de gedetineerde een potentiele PP-deelnemer is, neemt de casemanager contact op met de sr casemanager om het traject voor te bereiden. Dit verloopt via het aanmeldformulier, wat ook dient als checklist. Tijdens het voorbereiden gaat de gedetineerde aan de slag om aan de basisvoorwaarden voor deelname aan een PP te voldoen zoals het organiseren van een aanvaardbaar verblijfadres, het beschikken over een inkomen (bij voorkeur door werk) en een geldig identiteitsbewijs. De gedetineerde wordt bij het op orde brengen van de basisvoorwaarden waar nodig begeleid en ondersteund door de casemanager. Ten aanzien van de invulling van het programma wordt de gedetineerde begeleid en ondersteund door de sr casemanager. De casemanager is tijdens de intramurale fase regievoerder op het D&R-plan. Hiermee wordt een “warme overdracht” en integraal traject geborgd.

Belangrijke aspecten ten behoeve van het voorbereiden zijn:

De Sf besluit over deelname aan PP, indien nodig met (bijzondere) voorwaarden, op basis van de diverse adviezen en het voldoen aan de criteria.

Als er sprake is van EM zorgen de 3RO en DV&O dat op startdatum PP de PP-deelnemer wordt aangesloten.

Tijdens het PP is de sr casemanager of toezichthouder van de 3RO verantwoordelijk voor en regievoerder op het detentie- en re-integratieproces van de PP-deelnemer. Het proces toezicht is het op maat begeleiden en controleren van de PP-deelnemer met als doel om het PP succesvol af te ronden. Hierbij is het van belang dat in ieder geval de basisvoorwaarden: (in bezit van) een geldig id-bewijs, huisvesting en inkomen bij voorkeur door betaald werk gerealiseerd zijn. Tijdens het PP is een samenwerking met de gemeente vereist.

6.2. Afstemming

Tijdens het PP dient de PP-deelnemer en het traject minimaal 1x besproken9Gezien de beperkte verblijfsduur (minimaal 4 weken – maximaal 2 maanden) te worden in het MDO. Bespreekpunten zijn:

De deelnemers van het MDO zijn ondermeer:

7. Sancties

Soorten sancties:

Bij overtreding van de algemene – of bijzondere voorwaarden of verzuim van deelname aan het programma kan de directeur, afhankelijk van de ernst van de gedraging, beslissen tot:

Het Toetsingskader promoveren en degraderen is niet van toepassing op PP-deelnemers. Aangezien een PP-deelnemer geen gedetineerde is conform de PBW art.1 lid e: gedetineerde: een persoon ten aanzien van wie de tenuitvoerlegging van een vrijheidsstraf of vrijheidsbenemende maatregel in een inrichting plaatsvindt;

Desondanks wordt ook tijdens PP ontoelaatbaar, gewenst- én ongewenst gedrag gehanteerd om het gedrag te beoordelen. In de onderstaande tabel zijn dezelfde termen gebruikt die ook in het toetsingskader gebruikt worden.

Ongewenst- en ontoelaatbaar gedrag tijdens PP, zoals verzuim van deelname aan programma, het verliezen van de baan of ziekte kan tot overplaatsing naar regulier regime (gevangenis) leiden. Indien een gedetineerde zijn baan door overmacht kwijtraakt, dan heeft hij twee weken de tijd om een nieuwe werkgever te vinden. Lukt dit niet, dan wordt de gedetineerde overgeplaatst naar een regulier regime. Ziekte langer dan 2 weken kan ook tot overplaatsing leiden.

Als de gedetineerde door het verliezen van de baan door overmacht of door langdurige ziekte is overgeplaatst, dan kan na het vinden van werk of bij herstel een nieuwe aanvraag worden gedaan.

Ook is het voorstelbaar dat bij verlies van een aanvaardbaar verblijfadres (een tijdelijke) overplaatsing naar een BBA wenselijk is om detentieschade te beperken. Een overplaatsing kan alleen geschieden als aan de geldende voorwaarden is voldaan en door besluit van de Sf.

Overtredingen buiten kantoortijd en op weekend-/feestdagen dienen via het algemene nummer van de PI, waar de PP-deelnemer staat ingeschreven, gemeld te worden aan het geconsigneerd directielid).

Binnen een PP wordt EM altijd uitgevoerd door de 3RO. Bij de EM-overtredingen is een categorisering in overtredingen aangebracht:

8. Vrijhedenbeleid

8.1. Vrij te besteden uren

In het kader van het vrijhedenbeleid wordt er een onderscheid gemaakt in:

8.2. Niet erkende feestdagen

Aan de PP-deelnemer kunnen uren ter beschikking worden gesteld voor deelname aan activiteiten behorend bij niet erkende feest- en gedenkdagen, zoals jaarlijks vastgesteld in de ‘circulaire arbeidsvrije dagen gedetineerden’. De voorwaarden waarvoor de toekenning voor niet erkende feest-/gedenkdagen kan geschieden, zijn: