Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2019 r. w sprawie organizacji kształcenia dzieci obywateli polskich czasowo przebywających za granicą

3) sytuuje w czasie obrady Sejmu Wielkiego oraz uchwalenie Konstytucji 3 maja; wymienia reformy Sejmu Wielkiego oraz najważniejsze postanowienia Konstytucji 3 maja;

4) wyjaśnia okoliczności zawiązania konfederacji targowickiej i przedstawia jej następstwa;

5) rozpoznaje charakterystyczne cechy polskiego oświecenia i charakteryzuje przykłady sztuki okresu klasycyzmu z uwzględnieniem własnego regionu.

Uczeń:

1) sytuuje w czasie I, II i III rozbiór Rzeczypospolitej i wskazuje na mapie zmiany terytorialne po każdym rozbiorze;

2) przedstawia przyczyny i skutki powstania kościuszkowskiego;

3) rozróżnia przyczyny wewnętrzne i zewnętrzne upadku Rzeczypospolitej.

Uczeń:

1) charakteryzuje zmiany polityczne w Europie w okresie napoleońskim i przemiany społeczno-gospodarcze;

2) opisuje okoliczności utworzenia Legionów Polskich oraz omawia ich historię;

3) opisuje powstanie Księstwa Warszawskiego, jego ustrój i terytorium;

4) przedstawia stosunek Napoleona do sprawy polskiej oraz postawę Polaków wobec Napoleona.

Uczeń:

1) wskazuje na mapie podział polityczny ziem polskich po kongresie wiedeńskim;

2) charakteryzuje okres konstytucyjny Królestwa Polskiego - ustrój (w teorii i praktyce), osiągnięcia w gospodarce, kulturze i edukacji;

3) przedstawia przyczyny wybuchu powstania listopadowego, charakter zmagań i następstwa powstania dla Polaków w różnych zaborach;

4) omawia położenie Polaków w zaborach pruskim i austriackim, na obszarze ziem zabranych oraz w Rzeczypospolitej Krakowskiej;

5) charakteryzuje główne nurty oraz postacie Wielkiej Emigracji i ruch spiskowy w kraju;

6) omawia przyczyny i skutki powstania krakowskiego oraz Wiosny Ludów na ziemiach polskich.

Uczeń:

1) omawia pośrednie i bezpośrednie przyczyny powstania, w tym „rewolucję moralną” w 1861 i 1862 r.;

2) dokonuje charakterystyki działań powstańczych, z uwzględnieniem, jeżeli to możliwe, przebiegu powstania w swoim regionie;

3) omawia uwłaszczenie chłopów w zaborze rosyjskim oraz porównuje z uwłaszczeniem w pozostałych zaborach;

4) wylicza formy represji popowstaniowych;

5) charakteryzuje działalność Polaków w czasie zesłania na Syberii.

Uczeń:

1) wyjaśnia cele i opisuje metody działań zaborców wobec mieszkańców ziem dawnej Rzeczypospolitej - rusyfikacja, germanizacja (kulturkampf), autonomia galicyjska;

2) rozróżnia postawy społeczeństwa polskiego w stosunku do zaborców - trójlojalizm, praca organiczna, ruch spółdzielczy;

3) opisuje formowanie się nowoczesnej świadomości narodowej Polaków;

4) omawia narodziny i pierwsze lata istnienia nowoczesnych ruchów politycznych (socjalizm, ruch ludowy, ruch narodowy);

5) wyjaśnia społeczne i narodowe aspekty rewolucji w latach 1905-1907;

6) charakteryzuje spór orientacyjny w latach 1908-1914.

Uczeń:

1) charakteryzuje stosunek państw zaborczych do sprawy polskiej w przededniu i po wybuchu wojny;

2) omawia umiędzynarodowienie sprawy polskiej (akt 5 listopada 1916 r., rola USA i rewolucji rosyjskich, deklaracja z 3 czerwca 1918 r.);

3) ocenia polski wysiłek zbrojny, dyplomatyczny, prace państwowotwórcze podczas wojny.

Uczeń:

1) omawia formowanie się centralnego ośrodka władzy państwowej (od październikowej deklaracji Rady Regencyjnej do „Małej Konstytucji”);

2) przedstawia proces wykuwania granic: wersalskie decyzje i powstańczy wysiłek (zachód) - federacyjny dylemat a inkorporacyjny rezultat (wschód);

3) opisuje wojnę polsko-bolszewicką i jej skutki (pokój ryski).

Uczeń:

1) charakteryzuje skalę i skutki wojennych zniszczeń, zaborowe dziedzictwo;

2) charakteryzuje ustrój polityczny Polski na podstawie konstytucji marcowej z 1921 r.;

3) ocenia przezwyciężenie spuścizny zaborów (reformy Władysława Grabskiego, powstanie narodowej armii, ujednolicenie systemu szkolnego, unifikację prawa);

4) omawia kryzys demokracji parlamentarnej w Polsce - przyczyny, przebieg i skutki przewrotu majowego;

5) opisuje polski autorytaryzm - rządy sanacji, zmiany ustrojowe (konstytucja kwietniowa z 1935 r.);

6) przedstawia główne kierunki polityki zagranicznej II Rzeczypospolitej (system sojuszy i politykę równowagi).

Uczeń:

1) charakteryzuje społeczną, narodowościową i wyznaniową strukturę państwa polskiego;

2) omawia skutki światowego kryzysu gospodarczego na ziemiach polskich;

3) ocenia osiągnięcia gospodarcze II Rzeczypospolitej, a zwłaszcza powstanie Gdyni, magistrali węglowej i Centralnego Okręgu Przemysłowego;

4) podaje najważniejsze osiągnięcia kulturalne i naukowe Polski w okresie międzywojennym.

Uczeń:

1) charakteryzuje położenie międzynarodowe Polski w przededniu wybuchu II wojny światowej;

2) sytuuje w czasie etapy wojny obronnej i wskazuje na mapach położenia stron walczących;

3) podaje przykłady szczególnego bohaterstwa Polaków (obrona poczty w Gdańsku, walki o Westerplatte, obrona wieży spadochronowej w Katowicach, bitwy pod Mokrą i Wizną, obrona Warszawy, obrona Grodna, bitwa pod Kockiem).

Uczeń:

1) porównuje założenia i metody polityki niemieckiej i sowieckiej w okupowanej Polsce;

2) wymienia przykłady zbrodni niemieckich i sowieckich (Palmiry, Katyń);

3) wyjaśnia przyczyny i rozmiary konfliktu polsko-ukraińskiego (rzeź wołyńska) na Kresach Wschodnich;

4) charakteryzuje polityczną i militarną działalność polskiego państwa podziemnego, w tym formy oporu wobec okupantów;

5) wyjaśnia przyczyny i opisuje skutki wybuchu powstania warszawskiego oraz ocenia postawę aliantów i Związku Sowieckiego wobec powstania.

Uczeń:

1) przedstawia okoliczności powstania i omawia działalność rządu RP na uchodźstwie;

2) umieszcza w czasie i przestrzeni działania polskich formacji na różnych frontach i obszarach toczącej się wojny;

3) przedstawia politykę mocarstw wobec sprawy polskiej w czasie II wojny światowej.

Uczeń:

1) przedstawia okoliczności przejęcia władzy w Polsce przez komunistów (rola ZSRR, referendum ludowe, wybory w 1947 r.);

2) charakteryzuje postawy Polaków wobec nowych władz ze szczególnym uwzględnieniem oporu zbrojnego.

Uczeń:

1) przedstawia przemiany ustrojowe, gospodarczo-społeczne i kulturowe w okresie stalinizmu;

2) charakteryzuje system terroru stalinowskiego w Polsce i ocenia jego skutki;

3) wyjaśnia przyczyny i skutki poznańskiego czerwca 1956 r. oraz znaczenie wydarzeń październikowych 1956 r.

Uczeń:

1) opisuje system władzy w latach 60. i 70. w PRL i formy uzależnienia od ZSRR;

2) charakteryzuje realia życia społecznego i kulturalnego z uwzględnieniem specyfiki czasów gomułkowskich i gierkowskich;

3) przedstawia i sytuuje w czasie i przestrzeni różnorodność przyczyn kryzysów społecznych w latach 1968, 1970, 1976 i ich konsekwencje;

4) wyjaśnia znaczenie polityczne i społeczne Kościoła katolickiego;

5) opisuje narodziny i proces kształtowania się opozycji politycznej w latach 1976-1980;

6) przedstawia działalność Jana Pawła II i ocenia jego wpływ na przemiany społeczne i polityczne;

7) wyjaśnia przyczyny i następstwa strajków sierpniowych w 1980 r.;

8) charakteryzuje ruch społeczny „Solidarność”.

Uczeń:

1) wyjaśnia przyczyny wprowadzenia stanu wojennego, opisuje jego przebieg i konsekwencje;

2) przedstawia postawy Polaków wobec stanu wojennego, fenomen oporu społecznego;

3) wyjaśnia przyczyny zawarcia porozumienia „okrągłego stołu”, przedstawia jego głównych uczestników i opisuje postanowienia.

Uczeń:

1) opisuje kluczowe przemiany ustrojowe w latach 1989-1997;

2) charakteryzuje przemiany społeczno-polityczne, gospodarcze i kulturowe lat 90;

3) wyjaśnia przyczyny napięć społecznych.

Uczeń:

1) przedstawia i sytuuje w czasie i przestrzeni proces rozpadu Układu Warszawskiego i odzyskanie suwerenności przez Polskę;

2) wyjaśnia przyczyny i znaczenie przystąpienia Polski do NATO w 1999 r.;

3) wyjaśnia przyczyny i znaczenie przystąpienia Polski do Unii Europejskiej w 2004 r.

Uczeń:

1) opisuje położenie Polski w Unii Europejskiej;

2) opowiada o uczestnictwie Polski we wspólnocie europejskiej oraz rozpoznaje symbole unijne: flagę i hymn Unii Europejskiej (Oda do radości);

3) zna przebieg wschodniej granicy Unii Europejskiej;

4) rozpoznaje na mapie Europy połączenia kolejowe, drogowe i lotnicze Polski z innymi krajami, w tym z krajem zamieszkania;

5) lokalizuje na mapie największe skupiska Polonii, wyjaśnia przyczyny powstania polskiej diaspory.

Uczeń:

1) wyjaśnia, w czym wyraża się demokratyczny charakter państwa polskiego, używając pojęć: wolne wybory, wolność słowa, wolne media, konstytucja;

2) wymienia organy władzy w Rzeczypospolitej Polskiej: parlament, prezydent, rząd, sądy i omawia najważniejszą funkcję każdego z tych organów w systemie politycznym;

3) podaje przykłady praw i obowiązków obywateli Rzeczypospolitej Polskiej.

Uczeń:

1) wyjaśnia, co oznacza być Polakiem lub członkiem innej wspólnoty narodowej lub etnicznej oraz czym powinna przejawiać się postawa patriotyczna młodego i dorosłego człowieka;

2) wyjaśnia, co łączy człowieka z ojczyzną - Polską i przedstawia te więzi na własnym przykładzie; wymienia konstytucyjne obowiązki obywatela; zna symbole Rzeczypospolitej Polskiej;

3) wyjaśnia, uwzględniając wielonarodowe tradycje Polski, jaki wpływ na kształtowanie narodu mają wspólne dzieje, kultura, język i tradycja;

4) wyjaśnia, czym obywatelstwo różni się od narodowości; rozumie, że poza nabyciem obywatelstwa z mocy prawa występuje możliwość uznania za obywatela polskiego oraz nadania obywatelstwa polskiego; uzasadnia, że można pogodzić różne tożsamości społeczno-kulturowe (regionalną, narodową, etniczną, państwową, obywatelską, europejską).

Uczeń:

1) wyjaśnia, jak człowiek staje się obywatelem w sensie formalnym (prawo ziemi, prawo krwi, nadanie obywatelstwa);

2) podaje przykłady uprawnień i obowiązków wynikających z posiadania polskiego obywatelstwa;

3) wyjaśnia, podając przykłady, jak obywatele mogą wpływać na decyzje władz na poziomie lokalnym, krajowym, europejskim i światowym;

4) wskazuje, czym powinien kierować się obywatel, podejmując decyzje wyborcze; krytycznie analizuje ulotki, hasła i spoty wyborcze.

Uczeń:

1) charakteryzuje - odwołując się do przykładów - wybrane warstwy społeczne, grupy zawodowe i ich style życia, omawia problemy i perspektywy życiowe młodych Polaków (na podstawie samodzielnie zebranych informacji);

2) opisuje różne grupy społeczne, wskazując ich role w społeczeństwie;

3) podaje przykłady ważnych problemów współczesnej Polski, korzystając z różnych źródeł informacji (od osób dorosłych, z prasy, radia, telewizji, Internetu).

Uczeń:

1) wyjaśnia, co łączy człowieka z wielką i małą ojczyzną, omawia te więzi na własnym przykładzie;

2) wyjaśnia, odwołując się do wybranych przykładów, czym według niego jest patriotyzm, porównuje tę postawę z nacjonalizmem, szowinizmem i kosmopolityzmem;

3) rozpoznaje przejawy ksenofobii, w tym rasizmu, szowinizmu i antysemityzmu; uzasadnia potrzebę przeciwstawiania się takim zjawiskom;

4) rozważa, w jaki sposób stereotypy i uprzedzenia utrudniają dziś relacje między narodami;

5) uzasadnia, że można równocześnie być Polakiem, Europejczykiem i członkiem społeczności światowej.

Cele kształcenia - wymagania ogólne z geografii

Uczeń poznaje najważniejsze cechy środowiska przyrodniczego Polski, zdobywa wiedzę o miastach i regionach Polski, poznaje przyczyny zróżnicowania gospodarczego Polski, korzysta z atlasu Polski i rozbudza swoje zainteresowania krajem przodków i regionem Polski, z którego pochodzi jego rodzina.

Treści nauczania - wymagania szczegółowe w zakresie geografii Polski

Uczeń:

1) pokazuje Polskę na mapie Europy;

2) opisuje położenie Polski, granice oraz wskazuje na mapie jej sąsiadów;

3) rozpoznaje główne regiony przyrodnicze Polski oraz wskazuje je na mapie;

4) pokazuje na mapie niziny, wyżyny i góry;

5) wskazuje na mapie Morze Bałtyckie oraz najważniejsze polskie jeziora i rzeki;

6) lokalizuje na mapie Europy: Polskę oraz państwa sąsiadujące z Polską i ich stolice.

Uczeń:

1) opisuje miejsce i region, z którego pochodzi jego rodzina lub inne znane mu rodziny polskie, opisuje jego środowisko przyrodnicze i tradycje regionalne;

2) zbiera informacje o cechach środowiska geograficznego tego regionu i ludziach tam mieszkających;

3) posługuje się mapą regionu oraz wskazuje na niej najważniejsze miejscowości, rzeki, obiekty historyczne;

4) opisuje ten region na mapie.

Uczeń:

1) opisuje cechy klimatu Polski, wyjaśnia, na czym polegają zmiany krajobrazów polskich w roku kalendarzowym;

2) opisuje wybrane krajobrazy w różnych porach roku;

3) charakteryzuje wybrane krajobrazy Polski: gór wysokich, wyżyny wapiennej, nizinny, pojezierny, nadmorski, podaje przykłady zależności między cechami krajobrazu a formami działalności człowieka;

4) opisuje formy ochrony przyrody stosowane w Polsce, wymienia i wskazuje na mapie parki narodowe;

5) rozpoznaje na mapie hipsometrycznej niziny, wyżyny i góry;

6) wymienia najważniejsze walory turystyczne największych miast Polski, ze szczególnym uwzględnieniem Warszawy, Krakowa, Gdańska.

Uczeń:

1) opowiada o rozmieszczeniu ludności na podstawie mapy Polski;

2) wymienia największe miasta Polski i wskazuje je na mapie;

3) wymawia poprawnie ich nazwy;

4) wymienia najważniejsze walory turystyczne największych miast Polski;

5) opisuje krajobraz wiejski i rolniczy w Polsce; wymienia najważniejsze rośliny uprawne i zwierzęta hodowlane;

6) identyfikuje tradycyjne potrawy polskiej kuchni;

7) wymienia najważniejsze surowce mineralne eksploatowane w Polsce;

8) podaje przykłady aktualnych problemów społeczno-gospodarczych współczesnej Polski, korzystając z różnych źródeł informacji (od osób dorosłych, z prasy, radia, telewizji, Internetu);

9) wymienia mniejszości narodowe i etniczne żyjące w Polsce, na wybranych przykładach opisuje ich kulturę i tradycje.

LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE

Po ukończeniu szkoły podstawowej uczeń kontynuuje kształcenie ogólne w szkole ponadpodstawowej - w liceum ogólnokształcącym.

Celem kształcenia ogólnego w liceum ogólnokształcącym jest:

1) doskonalenie umiejętności myślowo-językowych, takich jak czytanie ze zrozumieniem, pisanie twórcze, formułowanie pytań i problemów, posługiwanie się kryteriami, uzasadnianie, wyjaśnianie, klasyfikowanie, wnioskowanie, definiowanie, posługiwanie się przykładami itp.;

2) rozwijanie indywidualnych zainteresowań ucznia i integrowanie różnych dyscyplin wiedzy w ramach przedmiotu język polski;

3) rozwijanie szacunku dla wiedzy, wyrabianie pasji poznawania świata i zachęcanie do praktycznego stosowania zdobytych wiadomości;

4) rozwijanie nawyków systematycznego uczenia się;

5) doskonalenie umiejętności współpracy w grupie i podejmowania samodzielnych działań;

6) rozwijanie wrażliwości społecznej, moralnej i estetycznej.

Do najważniejszych umiejętności zdobywanych przez ucznia w trakcie kształcenia ogólnego w liceum ogólnokształcącym należą:

1) umiejętność komunikowania się w języku polskim, zarówno w mowie, jak i w piśmie, stosowanie przyjętych norm językowych;

2) czytanie - umiejętność łącząca zarówno rozumienie sensów, jak i znaczeń symbolicznych wypowiedzi; kluczowa umiejętność lingwistyczna i psychologiczna prowadząca do rozwoju osobowego, aktywnego uczestnictwa we wspólnocie, przekazywania doświadczeń między pokoleniami;

3) umiejętność samodzielnego docierania do informacji, dokonywania ich selekcji, syntezy oraz wartościowania, rzetelnego korzystania ze źródeł;

4) rozwijanie myślenia: analitycznego, syntetycznego, logicznego, komputacyjnego, przyczynowo-skutkowego, kreatywnego, abstrakcyjnego.

Jednym z najważniejszych zadań liceum ogólnokształcącego jest rozwijanie kompetencji językowej i kompetencji komunikacyjnej w języku polskim. Istotne w tym zakresie jest łączenie teorii i praktyki językowej. Bogacenie słownictwa, w tym poznawanie terminologii właściwej dla każdego z przedmiotów służy rozwojowi intelektualnemu ucznia, a wspomaganie i dbałość o ten rozwój należy do obowiązków każdego nauczyciela.

JĘZYK POLSKI

Klasy I - IV Liceum ogólnokształcące

Język polski realizowany jako przedmiot w liceum ogólnokształcącym pozwala uczniowi na poznawanie dzieł literackich wchodzących w skład polskiego dziedzictwa, jak i utworów polskiej literatury współczesnej, których autorzy zdobyli uznanie. Realizacja celów kształcenia (wymagania ogólne) i treści nauczania (wymagania szczegółowe) przedmiotu język polski ma służyć osiągnięciu przez ucznia umiejętności świadomego i krytycznego odbioru dzieł literackich, ich interpretacji w różnych kontekstach, rozpoznawania w nich odniesień egzystencjalnych, aksjologicznych i historycznych. Szczególne znaczenie dla rozwoju kompetencji interpretacyjnych ma zintegrowanie kształcenia literackiego i kształcenia językowego. Wzbogacanie wiedzy o języku pozwala uczniowi na świadome uczestnictwo w różnych sytuacjach komunikacyjnych, związanych zarówno z odbiorem, jak i tworzeniem własnych tekstów.

Ważnym zagadnieniem w ramach nauczania języka polskiego jest rozwijanie i ukierunkowanie samokształcenia ucznia.

Cele kształcenia - wymagania ogólne

Treści nauczania - wymagania szczegółowe

Na III etapie edukacyjnym obowiązuje utrwalanie, poszerzanie i doskonalenie wiadomości i umiejętności nabytych w szkole podstawowej.

Uczeń:

1) określa formy fleksyjne odmiennych części mowy i ich funkcje w tekście;

2) rozpoznaje w tekstach nieodmienne części mowy i określa ich funkcje znaczeniowe i składniowe;

3) rozumie reguły budowy słowotwórczej wyrazów i określa znaczenie różnych konstrukcji słowotwórczych w tekście;

4) określa funkcje zdań pojedynczych i różnego typu zdań złożonych w tekstach;

5) rozumie zróżnicowanie składniowe zdań wielokrotnie złożonych i ich rolę w budowie wypowiedzi o różnym charakterze;

6) określa argumentacyjny charakter różnych konstrukcji składniowych i ich funkcje w tekście;

7) rozumie rolę szyku wyrazów w zdaniu oraz jego przekształceń w budowaniu znaczenia wypowiedzi;

8) wykorzystuje wiedzę z dziedziny fleksji, słowotwórstwa, frazeologii i składni w analizie i interpretacji tekstów literackich oraz tworzeniu własnych wypowiedzi.

Uczeń:

1) rozróżnia pojęcie stylu i stylizacji, rozumie ich znaczenie w tekście;

2) rozróżnia style funkcjonalne polszczyzny oraz rozumie zasady ich stosowania;

3) rozpoznaje i ocenia modę językową we współczesnym języku;

4) rozpoznaje zmiany w słownictwie będące wynikiem procesów słowotwórczych, zapożyczeń językowych, powstawania frazeologizmów, zmiany znaczeń i przynależności stylowej słów;

5) dostrzega wpływy obce w polszczyźnie i ich przyczyny w każdej epoce, określa rodzaje zapożyczeń i sposób ich funkcjonowania w polszczyźnie różnych epok, odnosi wskazane zjawiska do współczesnej polszczyzny;

6) zna, rozumie i funkcjonalnie wykorzystuje biblizmy, mitologizmy, sentencje, przysłowia i aforyzmy obecne w polskim dziedzictwie kulturowym;

7) określa rodzaje stylizacji (archaizacja, dialektyzacja, kolokwializacja, stylizacja środowiskowa, biblijna, mitologiczna itp.) oraz ich funkcje w tekście;

8) rozumie pojęcie socjolektu, rozpoznaje i określa jego funkcje komunikacyjne;

9) rozumie znaczenie współczesnej polszczyzny potocznej w kształtowaniu zachowań językowych, określa jej funkcje w zróżnicowaniu języka mówionego i pisanego;

10) określa cechy stylu wypowiedzi internetowych oraz wartościuje wypowiedzi tworzone przez internautów;

11) rozpoznaje słownictwo o charakterze wartościującym, odróżnia słownictwo neutralne od słownictwa o zabarwieniu emocjonalnym, oficjalne od potocznego.

Uczeń:

1) rozpoznaje i określa funkcje tekstu (informatywną, poetycką, metajęzykową, ekspresywną, impresywną - w tym perswazyjną);

2) rozpoznaje zjawiska powodujące niejednoznaczność wypowiedzi (homonimie, anakoluty, elipsy, paradoksy), dba o jasność i precyzję komunikatu;

3) sprawnie posługuje się różnymi odmianami polszczyzny w zależności od sytuacji komunikacyjnej;

4) potrafi odczytać wieloznaczność wypowiedzi na podstawie intonacji, mowy ciała lub odnośników do kontekstu;

5) stosuje zasady etyki wypowiedzi; wartościuje wypowiedzi językowe, stosując kryteria, np.: prawda-fałsz, poprawność-niepoprawność;

6) stosuje zasady etykiety językowej w wypowiedziach ustnych i pisemnych odpowiednie do sytuacji;

7) określa zmiany w komunikacji językowej związane z rozwojem jej form (np. komunikacji internetowej).

Uczeń:

1) stosuje wszystkie zasady ortografii i interpunkcji, w tym szczególnie: pisowni wielką i małą literą, pisowni łącznej i rozłącznej partykuły nieoraz partykuły -bym, -byś, -byz różnymi częściami mowy; pisowni zakończeń -ji, -ii, -i;zapisu przedrostków roz-, bez-, wes-, wz-, ws-;pisowni przyimków złożonych; pisowni nosówek (a, ę)oraz połączeń om, on, em, en;pisowni skrótów i skrótowców;

2) wykorzystuje składniowo-znaczeniowy charakter interpunkcji do uwypuklenia sensów redagowanego przez siebie tekstu;

3) rozumie stylistyczną funkcję zamierzonego błędu ortograficznego w tekście artystycznym.

Uczeń:

1) formułuje tezy i argumenty w wypowiedzi ustnej i pisemnej przy użyciu odpowiednich konstrukcji składniowych;

2) określa i rozróżnia cele perswazyjne w wypowiedzi literackiej i nieliterackiej;

3) określa w tekstach retorycznych zasadę kompozycyjną (np. teza, argumenty, apel, pointa);

4) rozumie, na czym polega logika i konsekwencja toku rozumowania w wypowiedziach argumentacyjnych;

5) odróżnia dyskusję od sporu i kłótni;

6) rozróżnia pragmatyczny i etyczny wymiar obietnic składanych w tekstach reklamy;

7) wykorzystuje retoryczny aspekt wieloznaczności w tekstach i wypowiedziach własnych, np. homonimia, znaczenia nieostre, elipsa, anakolut, paradoks;

8) rozpoznaje elementy erystyki w dyskusji oraz ocenia je pod względem etycznym;

9) rozumie zjawisko nowomowy jako manipulację odbiorcą i określa jego cechy i funkcje w tekście.

Uczeń:

1) zgadza się z cudzymi poglądami lub polemizuje z nimi, rzeczowo uzasadniając własne zdanie;

2) buduje wypowiedź w sposób świadomy, ze znajomością jej funkcji językowej, z uwzględnieniem celu i adresata;

3) reaguje na przejawy agresji językowej, np. zadając pytania, prosząc o rozwinięcie lub uzasadnienie stanowiska, wykazując sprzeczność wypowiedzi;

4) zgodnie z normami formułuje pytania, odpowiedzi, oceny, redaguje informacje, uzasadnienia, komentarze, głos w dyskusji;

5) tworzy formy użytkowe: protokół, opinię, zażalenie; stosuje zwroty adresatywne, etykietę językową;

6) tworzy spójne wypowiedzi w następujących formach gatunkowych: wypowiedź o charakterze argumentacyjnym, referat, szkic interpretacyjny, szkic krytyczny, definicja, hasło encyklopedyczne, notatka syntetyzująca;

7) odróżnia streszczenie od parafrazy; funkcjonalnie stosuje je w zależności od celu wypowiedzi;

8) tworzy plan dekompozycyjny tekstów o charakterze argumentacyjnym;

9) tworzy plan kompozycyjny wypowiedzi;

10) stosuje retoryczne zasady kompozycyjne w tworzeniu własnego tekstu; wygłasza mowę z uwzględnieniem środków pozajęzykowych;

11) w interpretacji przedstawia propozycję odczytania tekstu, formułuje argumenty na podstawie tekstu oraz znanych kontekstów, w tym własnego doświadczenia, przeprowadza logiczny wywód służący uprawomocnieniu formułowanych sądów;

12) stosuje zasady poprawności językowej i stylistycznej w tworzeniu własnego tekstu; potrafi weryfikować własne i cudze decyzje poprawnościowe;

13) wykorzystuje wiedzę o języku w pracy redakcyjnej nad tekstem własnym i cudzym, dokonuje korekty tekstu własnego i cudzego, stosuje kryteria poprawności językowej.

Uczeń:

1) rozumie podstawy periodyzacji literatury, sytuuje utwory literackie w poszczególnych okresach: średniowiecze, renesans, barok, oświecenie, romantyzm, pozytywizm, Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne, literatura wojny i okupacji, literatura lat 1945-1989 krajowa i emigracyjna, literatura po 1989 r.;

2) rozpoznaje w utworach cechy prądów literackich i artystycznych, interpretuje ich rolę w kształtowaniu własnej wrażliwości poznawczej i estetycznej;

3) rozpoznaje konwencje literackie i określa ich cechy w utworach (fantastyczną, symboliczną, mimetyczną, realistyczną, naturalistyczną, groteskową);

4) dostrzega żywotność motywów biblijnych i antycznych w polskich tekstach literackich; wyjaśnia przyczyny stałej ich obecności oraz wykazuje głębię ich moralnego przesłania i inspirującą siłę intelektualną; określa kategorie sacrum i profanum oraz ich znaczenie dla tworzenia systemu wartości;

5) rozróżnia gatunki epickie, liryczne, dramatyczne i synkretyczne, w tym: gatunki poznane w szkole podstawowej oraz epos, odę, psalm, kronikę, satyrę, sielankę, balladę, dramat romantyczny, powieść poetycką, a także odmiany powieści i dramatu, wymienia ich podstawowe cechy oraz określa cechy gatunkowe czytanych utworów literackich;

6) rozpoznaje w tekście literackim środki wyrazu artystycznego poznane w szkole podstawowej oraz środki znaczeniowe: oksymoron, peryfrazę, metonimię, hiperbolę, epiforę; leksykalne, w tym frazeologizmy; składniowe: antytezę, paralelizm, wyliczenie, elipsę; wersyfikacyjne, w tym przerzutnię; określa ich funkcje w tekście;

7) rozpoznaje w tekstach literackich: ironię i autoironię, komizm, tragizm, humor, patos; rozumie ich wartościujący charakter;

8) rozumie pojęcie groteski, rozpoznaje ją w tekstach oraz określa jej artystyczny i wartościujący charakter;

9) interpretuje treści alegoryczne i symboliczne utworu literackiego;

10) określa problematykę poznanych tekstów oraz jej związek z programami epoki literackiej, zjawiskami społecznymi, historycznymi, egzystencjalnymi i estetycznymi;

11) rozpoznaje w utworze sposoby kreowania świata przedstawionego (narracji, fabuły, bohaterów, sytuacji lirycznej, akcji, wątków, motywów); dokonuje ich interpretacji i wartościowania;

12) rozumie pojęcie motywu literackiego i toposu, rozpoznaje podstawowe motywy i toposy w utworach literackich oraz określa ich rolę w tworzeniu znaczeń uniwersalnych;

13) rozumie pojęcie aluzji literackiej, rozpoznaje aluzje w utworach i określa ich znaczenie w rozumieniu związków z tradycją literacką;

14) w interpretacji utworów literackich odwołuje się do tekstów poznanych w szkole podstawowej, w tym: trenów i pieśni Jana Kochanowskiego, bajek Ignacego Krasickiego, Dziadówcz. II oraz Pana TadeuszaAdama Mickiewicza;

15) porównuje utwory literackie lub ich fragmenty, dostrzega kontynuacje i nawiązania w porównywanych utworach, określa cechy wspólne i różne;

16) przedstawia propozycję interpretacji utworu, wskazuje w tekście miejsca, które mogą stanowić argumenty na poparcie jego propozycji interpretacyjnej, odwołuje się do znanych mu kontekstów, w tym - jeśli jest to uzasadnione - do kontekstu własnego doświadczenia życiowego lub lekturowego;

17) wykorzystuje w interpretacji utworów literackich potrzebne konteksty, szczególnie kontekst historycznoliteracki, historyczny, polityczny, kulturowy, filozoficzny, biograficzny;

18) określa w poznawanych utworach problematykę egzystencjalną i poddaje ją refleksji;

19) określa obecne w utworach literackich wartości uniwersalne i narodowe: dobro, prawda, piękno, wiara, nadzieja, miłość, Bóg, honor, ojczyzna, wolność, niepodległość, solidarność, braterstwo, przyjaźń; określa ich rolę i związek z problematyką utworu oraz znaczenie dla budowania własnego systemu wartości;

20) rozumie problem konfliktu wartości i cel ukazywania takich konfliktów w utworach literackich oraz ich związek z wartościami poznawczymi i etycznymi.

Uczeń:

1) przetwarza i hierarchizuje informacje w analizie tekstów publicystycznych, popularnonaukowych, naukowych;

2) analizuje strukturę tekstu: odczytuje jego sens, główną myśl, sposób prowadzenia wywodu oraz argumentację;

3) rozpoznaje specyfikę tekstów publicystycznych (artykuł, felieton, reportaż), retorycznych (przemówienie, laudacja, homilia), popularnonaukowych i naukowych (rozprawa); wśród tekstów prasowych rozróżnia wiadomość i komentarz;

4) charakteryzuje główne prądy filozoficzne oraz określa ich wpływ na kulturę epoki;

5) odczytuje pozaliterackie teksty kultury, stosując kod właściwy danej dziedzinie sztuki;

6) odróżnia dzieła kultury wysokiej od tekstów kultury popularnej, stosuje kryteria pozwalające odróżnić arcydzieło od kiczu;

7) zna pojęcie syntezy sztuk, rozpoznaje jej cechy i ewolucję od romantyzmu do współczesności.

1) rozwija umiejętność pracy samodzielnej, między innymi przez przygotowanie referatów poświęconych problemom pokrewnym do omawianych;

2) porządkuje informacje w problemowe całości poprzez ich wartościowanie; syntetyzuje poznawane treści wokół problemu, tematu, zagadnienia oraz potrafi je wykorzystać w swoich wypowiedziach;

3) korzysta z literatury naukowej lub popularnonaukowej;

4) sporządza bibliografię i przypis bibliograficzny, także źródeł elektronicznych;

5) dokonuje krytycznej selekcji źródeł;

6) wybiera z tekstu odpowiednie cytaty i potrafi je zastosować w wypowiedzi;

7) wzbogaca swoją wypowiedź pozajęzykowymi środkami komunikacji;

8) posługuje się słownikami ogólnymi języka polskiego oraz słownikami specjalistycznymi (np. etymologicznymi, frazeologicznymi, skrótów, gwarowymi), także w wersji on-line;

9) wykorzystuje multimedialne źródła informacji oraz dokonuje ich krytycznej oceny;

10) gromadzi i przetwarza informacje, sporządza bazę danych;

11) korzysta z zasobów multimedialnych, np. z: bibliotek, słowników on-line, wydawnictw e-book, autorskich stron intenetowych twórców; dokonuje wyboru źródeł internetowych, uwzględniając kryterium poprawności rzeczowej oraz krytycznie ocenia ich zawartość;

12) wykorzystuje formę projektu w przygotowaniu i prezentowaniu oraz popularyzowaniu swoich zainteresowań i osiągnięć;

13) zna pojęcie hipertekstu, rozpoznaje jego realizacje internetowe oraz pozainternetowe, określa ich funkcje w komunikacji, umiejętnie z nich korzysta w gromadzeniu informacji.

Lektura

Teksty poznawane w całości - nie mniej niż 8 pozycji książkowych oraz wybrane przez nauczyciela teksty o mniejszej objętości, przy czym nie można pominąć autorów i utworów oznaczonych gwiazdką:

*Bogurodzica;

Gall Anonim, Kronika polska(fragmenty);

Jan Kochanowski, wybrane pieśni, w tym: Pieśń IXks. I, Pieśń Vks. II, psalmy, w tym Psalm 13, Psalm 47,treny, w tym: IX, X, XI i XIX, Odprawa posłów greckich*(fragmenty);

Andrzej Frycz Modrzewski, O poprawie Rzeczypospolitej(fragmenty);

Piotr Skarga, Kazania sejmowe(fragmenty);

Jan Chryzostom Pasek, Pamiętniki(fragmenty);

Ignacy Krasicki, Hymn do miłości ojczyzny;

Stanisław Staszic, Przestrogi dla Polski(fragmenty);

Adam Mickiewicz, Oda do młodości,wybrane ballady, w tym Romantyczność,wybrane sonety z cyklu Sonety krymskieoraz inne wiersze, Konrad Wallenrod(fragmenty), Dziadycz. IV (fragmenty), Dziady*cz. III (fragmenty);

Juliusz Słowacki, Kordian(fragmenty), wybrane wiersze, w tym Grób Agamemnona(fragmenty), Testament mój;

Cyprian Norwid - wybrane wiersze, w tym Fortepian Szopena;

Aleksander Fredro, Śluby panieńskie;

Bolesław Prus, Lalka*(fragmenty);

Henryk Sienkiewicz, Potop*(fragmenty);

Eliza Orzeszkowa, Nad Niemnem;

Adam Asnyk, wybór wierszy;

Maria Konopnicka, wybór wierszy;

wybrane wiersze następujących poetów: Jan Kasprowicz, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Leopold Staff;

Stanisław Wyspiański, Wesele(fragmenty);

Władysław Stanisław Reymont, Chłopi,tom I - Jesień*(fragmenty);

Stefan Żeromski, Rozdziobią nas kruki, wrony..., Przedwiośnie;

Witold Gombrowicz, Ferdydurke(fragmenty);

wybrane wiersze następujących poetów: Bolesław Leśmian, Julian Tuwim, Jan Lechoń, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Kazimiera Iłłakowiczówna, Julian Przyboś, Tadeusz Peiper, Józef Czechowicz;

wybrane wiersze następujących poetów: Krzysztof Kamil Baczyński, Tadeusz Gajcy;

Tadeusz Borowski, Proszę państwa do gazu, Ludzie, którzy szli;

Gustaw Herling-Grudziński, Inny świat;

Hanna Krall, Zdążyć przed Panem Bogiem;

Kazimierz Moczarski, Rozmowy z katem(fragmenty);

wybrane wiersze następujących poetów: Tadeusz Różewicz, Miron Białoszewski, Jarosław Marek Rymkiewicz, Wisława Szymborska, Zbigniew Herbert, w tym wybrane wiersze z tomów: Pan Cogitooraz Raport z oblężonego miasta,Czesław Miłosz, Halina Poświatowska, Stanisław Barańczak, Marcin Świetlicki, Jan Polkowski, Wojciech Wencel; Józef Mackiewicz, Droga donikąd*(fragmenty);

Sławomir Mrożek, Tango;

Marek Nowakowski, Raport o stanie wojennym(wybrane opowiadanie); Górą „Edek”(z tomu Prawo prerii);

Jacek Dukaj, Katedra(z tomu W kraju niewiernych);

Antoni Libera, Madame;

Andrzej Stasiuk, Miejsce(z tomu Opowieści galicyjskie);

Olga Tokarczuk, Profesor Andrews;

wybrane utwory okresu stanu wojennego;

powojenna piosenka literacka - wybrane utwory Ewy Demarczyk, Jacka Kaczmarskiego, Wojciecha Młynarskiego, Agnieszki Osieckiej oraz wybrane teksty Kabaretu Starszych Panów.

Zalecane dzieła teatralne i filmowe:

Apocalypsis cum figuris,reż. Jerzy Grotowski;

Amadeusz,reż. Milos Forman;

Dekalog,reż. Krzysztof Kieślowski, wybrane filmy z cyklu;

Dziady,reż. Konrad Swinarski;

Elektra, reż.Piotr Chołodziński;

Emigranci, reż.Kazimierz Kutz;

Iwona, księżniczka Burgunda,reż. Zygmunt Hubner;

Kartoteka,reż. Krzysztof Kieślowski;

Kordian,reż. Jan Englert;

Lawa. Opowieść o „Dziadach” Adama Mickiewicza,reż. Tadeusz Konwicki;

Moralność pani Dulskiej,reż. Tomasz Zygadło;

Nad Niemnem,reż. Zbigniew Kuźmiński;

Noc listopadowa,reż. Andrzej Wajda;

Noce i dnie,reż. Jerzy Antczak;

Rewizor,reż. Jerzy Gruza;

Rękopis znaleziony w Saragossie, reż.Wojciech Jerzy Has;

Sanatorium pod klepsydrą, reż.Wojciech Jerzy Has;

Śluby panieńskie, reż.Andrzej Łapicki;

Wizyta starszej pani, reż.Jerzy Gruza;

Zezowate szczęście, reż.Andrzej Munk;

Ziemia obiecana, reż.Andrzej Wajda.

Teksty polecane do samokształcenia:

100 tysięcy potrzebnych słów,red. Jerzy Bralczyk;

Jan Białostocki, Sztuka cenniejsza niż złoto. Opowieść o sztuce europejskiej;

Człowiek Grecji,red. Jean-Pierre Vernant;

Człowiek renesansu,red. Eugenio Garin;

Umberto Eco, Sztuka i piękno w średniowieczu;

Karol Estreicher, Historia sztuki w zarysie;

Formy i normy, czyli poprawna polszczyzna w praktyce,red. Katarzyna Kłosińska;

Władysław Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury;

Jacek Kowalski, Niezbędnik Sarmaty;

Tadeusz Lubelski, Historia kina polskiego. Twórcy, filmy, konteksty;

Jan Miodek, Słownik ojczyzny polszczyzny;

Anna Nasiłowska, Literatura okresu przejściowego 1975-1996;

Ewelina Nurczyńska-Fidelska, Barbara Parniewska, Ewa Popiel-Popiołek, Halina Ulińska, Film w szkolnej edukacji humanistycznej;

Popularna encyklopedia mass mediów,pod red. J. Skrzypczaka;

Praktyczna stylistyka nie tylko dla polonistów,red. Edyta Bańkowska i Agnieszka Mikołajczuk;

Zbigniew Raszewski, Krótka historia teatru polskiego;

Władysław Tatarkiewicz, Historia filozofii, Dzieje sześciu pojęć, Estetyka;

Mieczysław Tomaszewski, Muzyka w dialogu ze słowem. Próby, szkice, interpretacje.

Warunki i sposób realizacji

Ramy programowe kształcenia uzupełniającego dla liceum ogólnokształcącego zawierają chronologiczny układ treści, który pozwala na poznawanie utworów literackich w naturalnym porządku, tak jak one powstawały z uwzględnieniem różnorodnych kontekstów, w tym kulturowych, historycznych, filozoficznych. Nauczanie języka polskiego na tym etapie edukacyjnym nie może sprowadzać się jedynie do uczenia historii literatury, może to bowiem prowadzić do encyklopedyzmu czy mnożenia faktów. Chronologia ma stanowić punkt odniesienia, umożliwić rozwijanie świadomości historycznoliterackiej uczniów, co powinno dokonywać się poprzez porównywanie zjawisk literackich w czasie. Należy przyjąć perspektywę współczesną jako punkt wyjścia do wprowadzania do tradycji.

Kształcenie literackie i kulturowe w liceum ogólnokształcącym powinno akcentować egzystencjalne aspekty doświadczenia siebie, innych, świata, otwierać ciekawą przestrzeń myślenia i wartościowania poprzez kontakty z wartościową literaturą i innymi tekstami kultury. Powinno równocześnie wprowadzać w tradycję jako strażnika pamięci zbiorowej, łącznika między dawnymi i współczesnymi latami.

Jednym z ważnych zadań edukacji polonistycznej na III etapie edukacyjnym jest kontynuowanie kształcenia umiejętności świadomego posługiwania się językiem polskim. Kluczowe w tym zakresie jest rozwijanie kompetencji językowej jako podstawy rozumienia tekstów, wypowiadania się ustnie i pisemnie w różnych formach, umiejętnego argumentowania swoich sądów i przekonań. Kompetencje językowe warunkowane znajomością gramatyki języka, jego zasobu leksykalnego i stylistyki, stanowią podstawę do rozwijania kompetencji komunikacyjnych. Świadomość sytuacji, w której odbywa się komunikacja, świadomość reguł, których wymaga komunikowanie się z otaczającym światem, nie tylko reguł gramatycznych, także zasad kultury języka, to podstawowa dla człowieka umiejętność we współczesnym świecie. Dopełnieniem kompetencji komunikacyjnej jest znajomość i stosowanie zasad ortografii i interpunkcji. Rozwijanie kompetencji językowych i komunikacyjnych ucznia warunkuje zatem kształcenie odbioru tekstów oraz ich tworzenie.

Ważną rolę w edukacji polonistycznej powinno spełnić samokształcenie rozumiane jako przygotowanie do edukacji ustawicznej, czyli wychowania człowieka charakteryzującego się twórczym i dynamicznym stosunkiem do życia i kultury.

Obowiązkiem nauczyciela jest organizowanie wewnętrznej integracji wewnątrzprzedmiotowej, czyli łączenie kształcenia literackiego i kulturowego, językowego, tworzenia wypowiedzi oraz samokształcenia.

WIEDZA O POLSCE

(elementy historii, geografii, kultury)

WIEDZA O POLSCE

Klasy I - IV Liceum ogólnokształcące

Cele kształcenia - wymagania ogólne w zakresie historii Polski i kultury

Uczeń zdobywa usystematyzowaną wiedzę na temat historii Polski, kultury i społeczeństwa polskiego na przestrzeni od X wieku do czasów współczesnych, która pozwoli mu lepiej poznać historię Polski oraz dostrzec korzenie wielu współczesnych zjawisk politycznych, społecznych, gospodarczych i kulturowych.

Edukacja historyczna pełni ważne cele wychowawcze i umożliwia uczniowi:

1) poznanie chronologii historycznej ważnych wydarzeń z dziejów narodu polskiego, by mógł krytycznie odnosić się do przeszłości, lepiej rozumieć teraźniejszość i odpowiedzialnie budować przyszłość, porządkować i synchronizować wydarzenia z dziejów ojczystych, dostrzegać zmienność i dynamikę wydarzeń, a także ciągłość procesów historycznych;

2) kształtowanie zdolności humanistycznych poprzez analizę i interpretację historyczną wydarzeń, zjawisk i procesów historycznych, dostrzeganie zależności pomiędzy różnymi dziedzinami życia społecznego, rozpoznawanie rodzaju źródeł, ocenę ich przydatności do wyjaśnienia problemów społecznych i historycznych, dostrzeganie wielości perspektyw badawczych oraz wielorakie interpretacje historii i ich przyczyny;

3) rozwijanie myślenia historycznego, umiejętności samodzielnego poszukiwania wiedzy i korzystania z różnorodnych źródeł informacji, tworzenie narracji historycznej, krytycznego formułowania i wypowiadania własnych opinii;

4) rozbudzanie poczucia miłości do Polski przez szacunek i przywiązanie do tradycji i historii narodu polskiego oraz jego osiągnięć, kultury oraz języka polskiego;

5) kształtowanie więzi z Polską, szacunku dla dziedzictwa narodowego, postaw obywatelskich, rozbudzanie zainteresowań przeszłością własną i swojej rodziny.

Treści nauczania - wymagania szczegółowe w zakresie historii oraz wiedzy o społeczeństwie

Uczeń:

1) przedstawia przykłady osadnictwa na obszarach dzisiejszej Polski w okresie przedsłowiańskim i słowiańskim;

2) wyjaśnia uwarunkowania narodzin państwa polskiego i jego chrystianizacji;

3) opisuje rozwój terytorialny państwa polskiego w X-XII w.;

4) rozpoznaje tendencje centralistyczne i decentralistyczne w życiu politycznym państwa polskiego w X-XII w.;

5) omawia znaczenie przyjęcia chrześcijaństwa w obrządku łacińskim dla rozwoju kultury, a zwłaszcza języka polskiego;

6) zestawia najważniejsze wydarzenia z dziejów Polski i Europy w X-XII w.

7) ocenia panowanie wybranych postaci wybitnych władców z tego okresu (Mieszko I, Bolesław Chrobry, Kazimierz Odnowiciel, Bolesław Szczodry, Bolesław Krzywousty).

Uczeń:

1) wyjaśnia przyczyny polityczne i społeczno-gospodarcze oraz następstwa rozbicia dzielnicowego;

2) przedstawia nowe zagrożenia zewnętrzne (Marchia Brandenburska, Zakon Krzyżacki, Tatarzy);

3) charakteryzuje proces formowania się społeczeństwa stanowego w Polsce;

4) opisuje przemiany społeczno-gospodarcze na ziemiach polskich oraz ocenia społeczno--kulturowe skutki kolonizacji na prawie niemieckim;

5) charakteryzuje proces przezwyciężenia rozbicia politycznego ziem polskich, ze wskazaniem na rolę władców i Kościoła;

6) zestawia najważniejsze wydarzenia z okresu rozbicia dzielnicowego i dziejów Europy.

Uczeń:

1) opisuje rozwój terytorialny państwa polskiego w XIV i XV w.;

2) charakteryzuje rozwój monarchii stanowej w Polsce, uwzględniając strukturę społeczeństwa polskiego w późnym średniowieczu i rozwój przywilejów szlacheckich;

3) wyjaśnia międzynarodowe i wewnętrzne uwarunkowania związków Polski z Węgrami i Litwą w XIV i XV w.;

4) charakteryzuje i ocenia stosunki polsko-krzyżackie na płaszczyźnie politycznej, gospodarczej i kulturowej;

5) ocenia panowanie Kazimierza Wielkiego;

6) ocenia panowanie Piastów w dziejach Polski;

7) charakteryzuje rozwój państwa za panowania pierwszych Jagiellonów;

8) ocenia politykę dynastyczną Jagiellonów;

9) zestawia wydarzenia z dziejów Polski i Europy w XIV i XV w.

Uczeń:

1) wyjaśnia uniwersalny charakter kultury średniowiecznej;

2) ocenia znaczenie włączenia ziem polskich do cywilizacyjnego kręgu świata zachodniego (łacińskiego);

3) identyfikuje dokonania kultury okresu polskiego średniowiecza;

4) przedstawia osiągnięcia wybitnych twórców tego okresu.

Uczeń:

1) opisuje zmiany terytorialne państwa polsko-litewskiego i charakteryzuje stosunki z sąsiadami w XVI w. - Moskwą, Turcją i Zakonem Krzyżackim;

2) opisuje i wyjaśnia funkcjonowanie najważniejszych instytucji życia politycznego w XVI-wiecznej Polsce, w tym sejmików, sejmu i senatu;

3) charakteryzuje cele i dokonania ruchu egzekucyjnego;

4) ocenia polską specyfikę w zakresie rozwiązań ustrojowych, struktury społecznej i modelu życia gospodarczego na tle europejskim oraz zestawia najważniejsze wydarzenia z dziejów Polski w XVI w. z wydarzeniami europejskimi;

5) omawia sytuację wyznaniową na ziemiach Rzeczypospolitej w XVI w.;

6) ocenia blaski i cienie sytuacji politycznej państwa ostatnich Jagiellonów w dobie „Złotego Wieku”.

Uczeń:

1) ustala przyczyny i okoliczności zawarcia unii realnej pomiędzy Koroną a Litwą, charakteryzuje skutki zawartej unii;

2) ocenia kulturową rolę Polski w przeniesieniu wzorców cywilizacji zachodniej na obszary ruskie i litewskie;

3) omawia tolerancję wyznaniową na ziemiach Rzeczypospolitej w XVI w. oraz unię brzeską.

Uczeń:

1) rozpoznaje i charakteryzuje najważniejsze zabytki architektury i sztuki renesansowej w Polsce;

2) przedstawia dokonania wybitnych twórców polskiego odrodzenia.

Uczeń:

1) wyjaśnia przyczyny i rezultaty elekcji Henryka Walezego i Stefana Batorego;

2) opisuje przebieg wolnej elekcji;

3) omawia i ocenia rolę rozwiązań prawnych (artykuły henrykowskie, pacta conventa);

4) prezentuje działania Stefana Batorego w zakresie polityki wewnętrznej (reformy sądowe, skarbowe i wojskowe, wojna z Gdańskiem, rola Jana Zamoyskiego);

5) charakteryzuje wojnę polsko-moskiewską i jej rezultaty;

6) zestawia najważniejsze wydarzenia z dziej ów Polski i Europy w XVI w.

Uczeń:

1) analizuje sytuację wewnętrzną państwa i ocenia jej wpływ na pozycję międzynarodową Rzeczypospolitej;

2) omawia konflikty militarne i polityczne Rzeczypospolitej pod rządami Wazów ze Szwecją, Brandenburgią, Rosją, Turcją i Chanatem Krymskim oraz powstania kozackie;

3) ustala rolę wybitnych dowódców i polityków (Stanisław Żółkiewski, Stefan Czarniecki, Jerzy Lubomirski, Jeremi Wiśniowiecki, Jan Karol Chodkiewicz, Stanisław Koniecpolski);

4) charakteryzuje postać Jana III Sobieskiego;

5) opisuje sytuację wewnętrzną i położenie międzynarodowe Rzeczypospolitej w latach 1668-1696;

6) ocenia znaczenie bitwy pod Wiedniem dla losów Rzeczypospolitej i Europy;

7) zaznacza i opisuje zmiany granic Rzeczypospolitej w XVII w. w rezultacie rozejmów i pokojów;

8) zestawia najważniejsze wydarzenia z dziejów Polski i świata w XVII w.

Uczeń:

1) charakteryzuje proces oligarchizacji życia politycznego Rzeczypospolitej, uwzględniając wpływy obce, liberum veto i rokosze;

2) wyjaśnia przyczyny kryzysów wewnętrznych oraz załamania gospodarczego Rzeczypospolitej w XVII w.;

3) ocenia poziom rozwoju gospodarczego poszczególnych obszarów Rzeczypospolitej pod koniec XVII w. na tle europejskim;

4) ocenia polską specyfikę w zakresie rozwiązań ustrojowych, struktury społecznej i modelu życia gospodarczego na tle europejskim oraz synchronizuje najważniejsze wydarzenia z dziejów Polski w XVII w. z wydarzeniami europejskimi;

5) charakteryzuje sarmatyzm jako ideologię i styl życia polskiej szlachty;

6) wymienia cechy architektury i sztuki barokowej, rozpoznaje i lokalizuje najwybitniejsze przykłady architektury i sztuki baroku w Polsce.

Uczeń:

1) charakteryzuje politykę Rosji, Prus i Austrii wobec Rzeczypospolitej i wskazuje przejawy osłabienia suwerenności państwa polskiego;

2) charakteryzuje działania zmierzające do naprawy Rzeczypospolitej;

3) charakteryzuje i ocenia dzieło Sejmu Wielkiego;

4) prezentuje oceny polskiej historiografii dotyczące rozbiorów, panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego i przyczyn upadku Rzeczypospolitej;

5) zestawia najważniejsze wydarzenia z dziejów Polski w XVIII w. z wydarzeniami w Europie i w Stanach Zjednoczonych.

Uczeń:

1) opisuje dorobek oświecenia w Rzeczypospolitej;

2) omawia rolę instytucji oświeceniowych (Biblioteka Załuskich, teatr, Komisja Edukacji Narodowej);

3) przedstawia wybitnych twórców polskiego oświecenia.

Uczeń:

1) charakteryzuje walkę zbrojną o utrzymanie niepodległości Rzeczypospolitej w drugiej połowie XVIII w.;

2) przedstawia przebieg wojny w obronie Konstytucji 3 maja;

3) charakteryzuje politykę Rosji, Prus i Austrii wobec Rzeczypospolitej i wskazuje przejawy osłabienia suwerenności państwa polskiego po Sejmie Wielkim;

4) charakteryzuje przebieg i ocenia szanse powstania kościuszkowskiego;

5) ocenia postać Tadeusza Kościuszki jako pierwszego polskiego nowożytnego bohatera narodowego.

Uczeń:

1) przedstawia przykłady zaangażowania się Polaków po stronie Napoleona z uwzględnieniem losów Legionów Polskich we Włoszech;

2) charakteryzuje genezę, ustrój i losy Księstwa Warszawskiego;

3) omawia stosunek Napoleona do sprawy polskiej, w tym znaczenie „wojny polskiej” 1812 r.

Uczeń:

1) charakteryzuje postanowienia kongresu wiedeńskiego dotyczące ziem polskich;

2) charakteryzuje sytuację ustrojową, gospodarczą i kulturową Królestwa Polskiego i na ziemiach zabranych w latach 1815-1830;

3) wyjaśnia przyczyny wybuchu powstania listopadowego oraz wymienia następstwa powstania dla Polaków w różnych zaborach;

4) charakteryzuje poczynania władz powstańczych, omawia charakter działań zbrojnych oraz stan kwestii polskiej na arenie międzynarodowej;

5) charakteryzuje położenie Polaków w zaborach pruskim i austriackim, na obszarze Wielkiego Księstwa Poznańskiego, ziem zabranych oraz w Rzeczypospolitej Krakowskiej;

6) przedstawia główne obozy Wielkiej Emigracji i ustala jej liczebność, omawia ich programy i wpływ na życie polityczne w kraju;

7) przedstawia wystąpienie niepodległościowe w 1846 r., w tym powstanie krakowskie i „rabację” galicyjską;

8) opisuje przebieg i wskazuje następstwa Wiosny Ludów na ziemiach polskich;

9) przedstawia udział Polaków w Wiośnie Ludów w Europie.

Uczeń:

1) wyjaśnia przyczyny powstania styczniowego, prezentuje programy głównych obozów politycznych;

2) charakteryzuje poczynania Rządu Narodowego (państwo podziemne), omawia charakter działań powstańczych oraz stan kwestii polskiej na arenie międzynarodowej, przedstawia wybitnych uczestników powstania, ich dokonania i losy;

3) analizuje problem uwłaszczenia chłopów w zaborze rosyjskim oraz porównuje z procesem uwłaszczeniowym w pozostałych zaborach;

4) przedstawia skutki powstania, ukazuje działalność Polaków w czasie zesłania na Syberii;

5) ocenia znaczenie powstań narodowych dla kształtowania się nowoczesnego narodu polskiego, ukazuje odzwierciedlenie powstań w dokonaniach kultury.

Uczeń:

1) wyjaśnia i porównuje cele oraz metody działań zaborców wobec mieszkańców ziem dawnej Rzeczypospolitej (w tym ziem zabranych) - rusyfikacja, germanizacja (w tym Kulturkampf), autonomia galicyjska;

2) wskazuje podobieństwa i różnice w rozwoju gospodarczym ziem polskich, analizuje strukturę społeczeństwa w trzech zaborach, wyjaśnia przyczyny procesów migracyjnych;

3) rozróżnia postawy społeczeństwa polskiego w stosunku do zaborców - trójlojalizm, praca organiczna, ruch spółdzielczy, wskazuje wybitnych przedstawicieli tych kierunków;

4) charakteryzuje proces formowania się nowoczesnej świadomości narodowej Polaków; dostrzega znaczenie języka, wiary, edukacji dla podtrzymania świadomości narodowej;

5) omawia narodziny, działalność i porównuje programy nowoczesnych ruchów politycznych (socjalizm, ruch ludowy, ruch narodowy);

6) charakteryzuje przyczyny i skutki rewolucji 1905-1907 na ziemiach Królestwa Polskiego.

Uczeń:

1) opisuje cechy pozytywizmu oraz twórczości młodopolskiej, wymienia wybitnych przedstawicieli i ich utwory;

2) wymienia najważniejszych ludzi nauki oraz ich dokonania.

Uczeń:

1) omawia stosunek państw zaborczych do sprawy polskiej w przededniu i po wybuchu wojny;

2) przedstawia koncepcje polityczne polskich ugrupowań politycznych wobec nadciągającego konfliktu światowego;

3) analizuje umiędzynarodowienie sprawy polskiej (akt 5 listopada 1916 r., rola USA i rewolucji rosyjskich, deklaracja z 3 czerwca 1918 r.);

4) wymienia najważniejsze przykłady zaangażowania militarnego i politycznego Polaków podczas wojny.

Uczeń:

1) zestawia wewnętrzne i międzynarodowe uwarunkowania odzyskania niepodległości;

2) analizuje proces formowania się centralnego ośrodka władzy państwowej (od październikowej deklaracji Rady Regencyjnej do „Małej Konstytucji”);

3) wskazuje najważniejsze wydarzenia w procesie kształtowania się granic, opisuje genezę i przebieg wojny polsko-bolszewickiej, ocenia polityczne i cywilizacyjne znaczenie polskiego zwycięstwa, przedstawia proces formowania się granic z Niemcami i Czechosłowacją w powiązaniu z decyzjami mocarstw (konferencja wersalska) i działaniami Polaków (powstanie wielkopolskie, powstania śląskie, plebiscyty) oraz walki w Galicji o Lwów i zajęcie części Litwy z Wilnem;

4) charakteryzuje obszar, granice i ludność II RP.

Uczeń:

1) charakteryzuje skalę i skutki wojennych zniszczeń, zaborowe dziedzictwo;

2) charakteryzuje ustrój polityczny Polski na podstawie konstytucji marcowej z 1921 r.;

3) przedstawia i ocenia dokonania pierwszych lat odbudowy (reformy Władysława Grabskiego i ich wpływ na gospodarkę, powstanie narodowej armii, ujednolicenie systemu szkolnego, unifikację prawa);

4) ocenia rolę wybitnych polityków w odbudowie niepodległości Polski i kształtowaniu jej ustroju.

Uczeń:

1) przedstawia przyczyny przewrotu majowego;

2) charakteryzuje życie polityczne w Polsce w czasie rządów sanacyjnych;

3) charakteryzuje zmiany ustrojowe po przewrocie majowym (nowela sierpniowa, konstytucja kwietniowa);

4) wyjaśnia i charakteryzuje główne kierunki polityki zagranicznej II Rzeczypospolitej (system sojuszy i politykę równowagi).

Uczeń:

1) omawia skutki światowego kryzysu gospodarczego na ziemiach polskich;

2) ocenia osiągnięcia gospodarcze II Rzeczypospolitej, a zwłaszcza powstanie Gdyni, magistrali węglowej i Centralnego Okręgu Przemysłowego;

3) ocenia politykę gospodarczą i społeczną II Rzeczypospolitej.

Uczeń:

1) przedstawia najważniejsze osiągnięcia naukowe w Polsce oraz ich autorów;

2) wymienia najwybitniejsze dzieła architektury, sztuki i literatury polskiej okresu międzywojennego i ich twórców;

3) przedstawia przykłady osiągnięć postaci kultury popularnej i sportu.

Uczeń:

1) analizuje politykę wewnętrzną władz i postawy społeczeństwa wobec zagrożenia wojennego;

2) ustala zmiany graniczne Polski przed wybuchem wojny;

3) ocenia politykę zagraniczną w 1938 i 1939 r. w powiązaniu z sytuacją międzynarodową.

Uczeń:

1) charakteryzuje położenie międzynarodowe Polski w przededniu wybuchu II wojny światowej;

2) wyjaśnia cele wojenne III Rzeszy i ZSRR;

3) charakteryzuje i omawia etapy wojny obronnej, podaje przykłady bohaterstwa obrońców i zbrodni wojennych dokonanych przez najeźdźców, wskazuje na mapach położenia stron walczących;

4) przedstawia następstwa działań wojennych, zaznacza na mapie zmiany granic, dostrzega znaczenie powołania polskich władz państwowych i sił zbrojnych na uchodźstwie;

5) wyjaśnia przyczyny klęski wrześniowej, ocenia postawę aliantów Polski.

Uczeń:

1) porównuje założenia i metody polityki niemieckiej i sowieckiej w okupowanej Polsce oraz eksterminacji inteligencji i duchowieństwa;

2) wymienia przykłady zbrodni niemieckich i sowieckich;

3) przedstawia zagładę Żydów, opisuje postawy ludności żydowskiej z uwzględnieniem powstania w getcie warszawskim, charakteryzuje postawę środowiska międzynarodowego wobec Holokaustu, opisuje postawy społeczeństwa polskiego wobec Holokaustu;

4) wyjaśnia przyczyny i rozmiary konfliktu polsko-ukraińskiego, opisuje ludobójstwo ludności polskiej na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej;

5) charakteryzuje polityczną i militarną działalność Polskiego Państwa Podziemnego, z uwzględnieniem Armii Krajowej oraz Narodowych Sił Zbrojnych i Batalionów Chłopskich oraz przedstawia strukturę PPP, wskazuje różne formy oporu wobec okupantów, podaje sposoby kontaktu władz emigracyjnych z krajem (emisariusze, kurierzy, cichociemni);

6) charakteryzuje działania zmierzające do utworzenia komunistycznego ośrodka władzy na ziemiach polskich;

7) wyjaśnia uwarunkowania akcji „Burza”, przedstawia walki o Wilno i Lwów;

8) wyjaśnia uwarunkowania polityczne wybuchu powstania warszawskiego, charakteryzuje przebieg walk oraz następstwa powstania, ocenia postawę aliantów i Związku Sowieckiego wobec powstania.

Uczeń:

1) omawia działalność rządu RP na uchodźstwie;

2) umieszcza w czasie i przestrzeni działania polskich formacji na różnych frontach i obszarach toczącej się wojny oraz wymienia ich dowódców;

3) analizuje politykę mocarstw wobec sprawy polskiej w czasie II wojny światowej;

4) wyjaśnia uwarunkowania militarne i polityczne konferencji Wielkiej Trójki (Teheran, Jałta, Poczdam), wskazuje ich ustalenia;

5) charakteryzuje spory o ocenę działań polskich władz w latach II wojny światowej.

Uczeń:

1) charakteryzuje skutki II wojny światowej, wyróżniając następstwa polityczne, społeczne, gospodarcze i kulturowe dla powojennej Polski;

2) opisuje zmiany terytorialne i ludnościowe, dostrzega straty demograficzne, gospodarcze i kulturowe, wskazuje zmiany granic państwa polskiego na mapie;

3) wyjaśnia okoliczności przejęcia władzy w Polsce przez komunistów (rolę Armii Czerwonej i NKWD, PKWN i aparatu bezpieczeństwa, proces szesnastu w Moskwie, „referendum ludowe”, wybory w 1947 r.);

4) omawia działalność opozycji legalnej oraz zbrojnego podziemia antykomunistycznego;

5) charakteryzuje okres odbudowy oraz skutki reformy rolnej i nacjonalizacji przemysłu i handlu;

6) omawia sytuację polskiej emigracji politycznej i działalność rządu RP na uchodźstwie.

Uczeń:

1) przedstawia proces sowietyzacji kraju (przemiany ustrojowe, gospodarczo-społeczne i kulturowe), wyjaśnia system zależności od ZSRR;

2) omawia system terroru stalinowskiego w Polsce i ocenia jego skutki;

3) wyjaśnia przyczyny i skutki poznańskiego czerwca 1956 r. oraz znaczenie wydarzeń październikowych 1956 r., z uwzględnieniem roli radia „Wolna Europa”;

4) charakteryzuje sztukę socrealizmu, opisuje prześladowanie Kościoła katolickiego.

Uczeń:

1) charakteryzuje system władzy w latach 60. i 70. w PRL i formy uzależnienia od ZSRR, opisuje proces industrializacji i funkcjonowanie gospodarki planowej;

2) wyjaśnia przyczyny i konsekwencje kryzysów społecznych w 1968, 1970 i 1976 r.;

3) wyjaśnia znaczenie roli Kościoła katolickiego dla stosunków politycznych i społecznych;

4) charakteryzuje kulturę i życie codzienne w PRL;

5) wymienia największe powojenne polskie osiągnięcia w dziedzinie nauki, kultury i sztuki, z uwzględnieniem twórczości emigracyjnej;

6) charakteryzuje rolę propagandy państwowej;

7) przedstawia działalność opozycji politycznej w latach 1976-1980;

8) omawia rolę Jana Pawła II i ocenia jego wpływ na przemiany społeczne i polityczne;

9) wyjaśnia przyczyny i następstwa strajków sierpniowych w 1980 r.;

10) charakteryzuje ruch społeczny „Solidarność” i ocenia jego wpływ na przemiany społeczno-polityczne.

Uczeń:

1) wyjaśnia przyczyny wprowadzenia stanu wojennego, opisuje jego przebieg, ocenia jego społeczne, gospodarcze i polityczne skutki;

2) charakteryzuje postawy Polaków wobec stanu wojennego, przedstawia formy oporu społecznego;

3) największe polskie osiągnięcia w dziedzinie kultury i sztuki niezależnej, z uwzględnieniem twórczości emigracyjnej;

4) wyjaśnia przyczyny zawarcia porozumienia „okrągłego stołu” i opisuje jego skutki;

5) formułuje i uzasadnia własną opinię na temat przemian w Polsce powojennej.

Uczeń:

1) opisuje kluczowe przemiany ustrojowe w latach 1989-1997, wyjaśnia ich międzynarodowe uwarunkowania;

2) wyjaśnia kontrowersje wokół dekomunizacji i lustracji;

3) ocenia proces transformacji ustrojowej i gospodarczej;

4) charakteryzuje przemiany społeczno-polityczne, gospodarcze i kulturowe lat 90;

5) charakteryzuje spory o kształt III Rzeczypospolitej.

Uczeń:

1) wyjaśnia, co to znaczy, że konstytucja jest najwyższym aktem prawnym w Rzeczypospolitej Polskiej;

2) charakteryzuje zasady ustrojowe zawarte w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (demokratycznego państwa prawnego, unitarnej formy państwa, zwierzchnictwa narodu, gwarancji praw i wolności jednostki, konstytucjonalizmu, podziału i równowagi władz, republikańskiej formy rządu, pluralizmu, decentralizacji, samorządności, społecznej gospodarki rynkowej); analizuje sformułowania preambuły Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej;

3) korzystając z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej omawia podstawowe prawa i wolności w niej zawarte;

4) przedstawia organy kontroli przestrzegania prawa w Polsce.

Uczeń:

1) charakteryzuje formy demokracji bezpośredniej;

2) wyjaśnia, jak przeprowadzane są powszechne i bezpośrednie wybory organów władzy publicznej; na przykładzie wyborów do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej porównuje ordynację proporcjonalną i większościową; wyjaśnia, jak przeprowadzane są w Polsce wybory prezydenckie i parlamentarne;

3) wykazuje znaczenie, jakie dla pozycji ustrojowej Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej ma fakt wyborów powszechnych;

4) wymienia partie polityczne obecne w sejmie i w senacie; wskazuje te, które należą do koalicji rządzącej, i te, które pozostają w opozycji.

Uczeń:

1) przedstawia zadania i zasady funkcjonowania polskiego parlamentu, w tym sposób tworzenia ustaw;

2) sporządza, na podstawie obserwacji wybranych obrad parlamentu, notatkę prasową o przebiegu tych obrad i przygotowuje krótkie wystąpienie sejmowe w wybranej sprawie;

3) wskazuje najważniejsze zadania prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej i wyszukuje w środkach masowego przekazu informacje o działaniach urzędującego prezydenta;

4) wyjaśnia, jak jest powoływany i czym zajmuje się rząd polski;

5) podaje nazwisko premiera, wyszukuje nazwiska ministrów i zadania wybranych ministerstw.

Uczeń:

1) przedstawia proces rozpadu Układu Warszawskiego i odzyskiwania suwerenności przez Polskę;

2) charakteryzuje i ocenia polską politykę zagraniczną (stosunki z państwami Unii Europejskiej i Stanami Zjednoczonymi, relacje z sąsiadami);

3) wyjaśnia, czym się zajmują ambasady i konsulaty;

4) wyjaśnia przyczyny i znaczenie przystąpienia Polski do NATO w 1999 r.;

5) charakteryzuje politykę obronną Polski, udział w międzynarodowych misjach pokojowych i operacjach militarnych;

6) przedstawia relacje Polski z wybranym państwem na podstawie samodzielnie zebranych informacji;

7) wyjaśnia przyczyny i znaczenie przystąpienia Polski do Unii Europejskiej w 2004 r.;

8) charakteryzuje przemiany gospodarczo-społeczne współczesnego świata;

9) przedstawia przemiany kulturowe i cywilizacyjne we współczesnym świecie.

Cele kształcenia - wymagania ogólne w zakresie geografii

Uczeń korzysta z planów, map, fotografii, rysunków, wykresów, danych statystycznych, tekstów źródłowych, technologii geoinformacyjnych (GIS) oraz technologii informacyjno--komunikacyjnych w celu gromadzenia, przetwarzania i prezentowania informacji geograficznych o Polsce. Posługuje się podstawowym słownictwem geograficznym przy opisywaniu oraz wyjaśnianiu zjawisk i procesów zachodzących w środowisku geograficznym. Identyfikuje związki i zależności w środowisku przyrodniczym, gospodarce i życiu społecznym Polski. Rozbudza swoje zainteresowania przyrodniczym i kulturowym środowiskiem Polski, zdobywa przydatną w życiu codziennym wiedzę praktyczną prowadzącą do tworzenia całościowego obrazu świata.

Treści nauczania i wymagania szczegółowe w zakresie geografii

Uczeń:

1) przedstawia możliwości zastosowania różnych źródeł informacji geograficznej i ocenia ich przydatność;

2) odczytuje z map informacje przedstawione za pomocą różnych metod kartograficznych;

3) określa położenie i charakteryzuje obiekty geograficzne na fotografiach, zdjęciach lotniczych i satelitarnych oraz mapach topograficznych Polski;

4) posługuje się planem, mapą topograficzną, turystyczną, samochodową Polski (m.in. orientuje mapę oraz identyfikuje obiekty geograficzne na mapie, planuje podróż do Polski i wycieczki po kraju);

5) interpretuje dane liczbowe przedstawione w postaci tabel i wykresów, dotyczące Polski;

6) wykazuje przydatność fotografii i zdjęć satelitarnych do pozyskiwania informacji o polskim środowisku geograficznym oraz interpretuje ich treść;

7) podaje przykłady wykorzystania narzędzi GIS do analiz zróżnicowania przestrzennego środowiska geograficznego.

Uczeń:

1) opisuje podział administracyjny Polski;

2) podaje nazwy i wskazuje na mapie wybrane województwa oraz ich stolice;

3) charakteryzuje współczesną rzeźbę Polski i wyjaśnia przyczyny jej zróżnicowania;

4) podaje główne cechy klimatu Polski, uwzględniając czynniki klimatotwórcze;

5) opisuje, korzystając z mapy, rozmieszczenie głównych zasobów naturalnych Polski.

6) wskazuje na mapie główne regiony fizycznogeograficzne Polski;

7) wyróżnia na podstawie mapy główne jednostki geologiczne występujące na obszarze Polski i regionu pochodzenia;

8) charakteryzuje na podstawie map rozmieszczenie głównych zasobów surowców mineralnych Polski oraz określa ich znaczenie gospodarcze;

9) identyfikuje związki pomiędzy budową geologiczną Polski i wybranego regionu a głównymi cechami ukształtowania powierzchni;

10) charakteryzuje klimat Polski oraz regionu pochodzenia, posługując się mapami elementów klimatu i danymi klimatycznymi;

11) wyjaśnia zróżnicowanie klimatu oraz ocenia gospodarcze konsekwencje długości trwania okresu wegetacyjnego w różnych regionach Polski;

12) wykazuje znaczenie przyrodnicze, społeczne i gospodarcze, w tym turystyczne, rzek, jezior oraz sztucznych zbiorników na obszarze Polski;

13) wyjaśnia przyczyny i skutki niedoboru wody w wybranych regionach Polski;

14) korzystając z danych statystycznych i aplikacji GIS, dokonuje analizy stanu środowiska w Polsce i oraz przedstawia wnioski z niej wynikające.

Uczeń:

1) wyjaśnia i poprawnie stosuje podstawowe terminy z zakresu demografii: przyrost naturalny, urodzenia i zgony, średnia długość życia;

2) korzystając z różnych źródeł informacji, podaje liczbę ludności Polski, charakteryzuje przyrost naturalny, strukturę płci, średnią długość życia w Polsce;

3) analizuje strukturę demograficzną ludności Polski na podstawie danych liczbowych oraz piramidy wieku i płci;

4) analizuje zmiany liczby ludności, przyrostu naturalnego i rzeczywistego ludności Polski oraz prognozuje skutki współczesnych przemian demograficznych w Polsce dla rozwoju społeczno-gospodarczego kraju;

5) analizuje przestrzenne zróżnicowanie salda migracji w Polsce, podaje przyczyny migracji wewnętrznych i zewnętrznych, główne kierunki emigracji Polaków oraz przedstawia sytuację migracyjną w regionie pochodzenia;

6) charakteryzuje, na podstawie map gęstości zaludnienia, zróżnicowanie rozmieszczenia ludności w Polsce i kraju zamieszkania oraz wyjaśnia te różnice, uwzględniając czynniki przyrodnicze, historyczne, ekonomiczne;

7) podaje główne aktualne problemy rynku pracy w Polsce;

8) analizuje, porównuje, charakteryzuje rozmieszczenie i wielkość miast w Polsce, wyjaśnia przyczyny powstania i rozwoju największych miast w Polsce.

Uczeń:

1) charakteryzuje strukturę własności ziemi w Polsce;

2) wymienia najważniejsze uprawy i produkty polskiego rolnictwa;

3) porównuje strukturę wykorzystania źródeł energii w Polsce;

4) wyjaśnia przyczyny zmian zachodzących w przemyśle w Polsce oraz wskazuje najlepiej rozwijające się obecnie w Polsce gałęzie produkcji przemysłowej;

5) wyjaśnia zmiany w strukturze zatrudnienia;

6) wyjaśnia zmiany procesów urbanizacyjnych i osadnictwa wiejskiego w Polsce;

7) podaje przyczyny przemian zachodzących w przemyśle Polski po 1989 r. i ocenia ich skutki;

8) analizuje zmiany i zróżnicowanie sieci transportu w Polsce, wskazuje główne węzły oraz terminale transportowe i przedstawia ich znaczenie dla gospodarki kraju.

Uczeń:

1) projektuje i opisuje, na podstawie map turystycznych, tematycznych, ogólnogeograficznych i przekazów rodzinnych, podróż wzdłuż wybranej trasy w wybranym regionie, uwzględniając walory przyrodnicze i kulturowe;

2) uzasadnia konieczność działań na rzecz ochrony środowiska przyrodniczego w Polsce, określa możliwości własnego zaangażowania w tym zakresie oraz przedstawia różne formy ochrony przyrody w Polsce i regionie pochodzenia;

3) prezentuje wartości społeczne, w tym kulturowe, obiektów stanowiących dziedzictwo kulturowe Polski na przykładzie wybranego regionu lub szlaku turystycznego;

4) projektuje trasę wirtualnej wycieczki uwzględniającą wybrane grupy atrakcji turystycznych w regionie pochodzenia.

^1^ Tabela diagnostyczna poziomu znajomości języka.

^2^ Tabela diagnostyczna poziomu znajomości języka.

Załącznik nr 2 - Plany nauczania uzupełniającego

1) szkoły podstawowej

2) liceum ogólnokształcącego

^1^ Godziny do dyspozycji kierownika szkoły polskiej, po ustaleniu przez kierownika szkoły polskiej w porozumieniu z radą rodziców, mogą zostać przeznaczone na zwiększenie liczby godzin obowiązkowych zajęć edukacyjnych wskazanych w planie nauczania uzupełniającego lub realizację religii albo innych zajęć służących rozwijaniu znajomości języka polskiego i wiedzy na temat Polski.

Załącznik nr 1 - Ramy programowe kształcenia uzupełniającego dla szkół polskich

	Kompetencje językowe (5-9 lat)	Kompetencje językowe (5-9 lat)	Kompetencje językowe (5-9 lat)	Kompetencje językowe (5-9 lat)
	Kompetencje	A- poziom podstawowy	B- poziom średni (średnio zaawansowany)	C- poziom zaawansowany
	1	2	3	4
	Słuchanie	Uczeń: - rozróżnia większość głosek istotnych dla języka polskiego, - rozumie proste polecenia, - rozumie proste wypowiedzi monologowe i dialogowe, o ile otrzymuje dodatkowe wyjaśnienia, - rozumie proste teksty literackie wspierane obrazkami, gestami, rekwizytami i inne teksty kultury, o ile otrzymuje dodatkowe wyjaśnienia	Uczeń: - rozróżnia głoski współczesnej polszczyzny z wyjątkiem najtrudniejszych, - rozumie złożone polecenia, - rozumie proste wypowiedzi monologowe i dialogowe bez dodatkowych wyjaśnień, - rozumie proste teksty literackie (zwłaszcza pisane współczesną polszczyzną), wspierane obrazkami, gestami, rekwizytami i inne teksty kultury	Uczeń: - rozróżnia wszystkie głoski współczesnej polszczyzny, - rozumie rozbudowane polecenia, - rozumie złożone wypowiedzi monologowe i dialogowe, - rozumie teksty literackie (zwłaszcza pisane współczesną polszczyzną) i inne teksty kultury
	Mówienie	- wymawia poznane słowa w sposób na ogól zrozumiały, - tworzy, z pomocą nauczyciela, krótką wypowiedź składającą się z prostych zdań, - porozumiewa się w prostych sytuacjach komunikacyjnych, - stosuje podstawowe formuły grzecznościowe, - odtwarza z pamięci rymowanki i inne krótkie, proste teksty	- wymawia poznane słowa w sposób zrozumiały, - skutecznie porozumiewa się w codziennych sytuacjach, stosując właściwe formy komunikowania się, - uczestniczy w rozmowie, wyraża w prosty sposób własne zdanie, - formułuje kilkuzdaniową wypowiedź, opowiada o własnych doświadczeniach, opisuje ludzi, przedmioty, miejsca i sytuacje, - formułuje życzenia i zaproszenie, - opowiada w prosty sposób akcję utworu oraz opisuje bohaterów i relacje między nimi, a także świat przedstawiony tekstów kultury, - stosuje formuły grzecznościowe, - recytuje wiersze	- poprawnie wymawia słowa i zwroty, - wypowiada się płynnie, - opisuje, opowiada, charakteryzuje postać literacką, - uczestniczy w rozmowie i w prostej dyskusji, - stosuje formuły grzecznościowe, - recytuje wiersze, stosując pauzę i intonację
	Czytanie	- zna wszystkie litery i odpowiadające im głoski, - dzieli wyraz na sylaby, - czyta na głos i cicho proste, krótkie teksty, - rozumie proste i krótkie teksty użytkowe, - rozumie proste i krótkie utwory literackie, wspierane materiałem ilustracyjnym, i inne teksty kultury, - korzysta z obrazkowych słowników i encyklopedii	- czyta na głos, prawidłowo akcentując wyrazy, - rozumie krótkie teksty użytkowe, - rozpoznaje formy użytkowe, np. życzenia, zaproszenie, ogłoszenie, list, prostą instrukcję, - rozumie krótkie utwory literackie i inne teksty kultury. - w tekście literackim zaznacza wybrane fragmenty, określa czas i miejsce akcji, wskazuje głównych bohaterów, - wyszukuje w tekście potrzebne informacje, - korzysta z obrazkowych słowników i encyklopedii	- czyta na głos, poprawnie i wyraziście krótki i prosty tekst (także nieznany), - rozumie utwory literackie i inne teksty kultury, - określa podstawowe elementy świata przedstawionego w utworze literackim lub innym tekście kultury, - rozumie podstawowe oraz przenośne znaczenie wyrazów w tekście, - korzysta ze słowników i encyklopedii
	Pisanie	- pisze wszystkie małe i wielkie litery, dostrzega różnicę między literą i głoską, - przepisuje wyrazy i proste zdania, - pisze z pamięci (pojedyncze wyrazy) i ze słuchu (proste zdania), po omówieniu pisowni z nauczycielem, - tworzy, z pomocą nauczyciela, krótką wypowiedź składającą się z prostych zdań (opis, pozdrowienia, życzenia), - pisze według wzoru krótki tekst o sobie, - stosuje podstawowe formuły grzecznościowe, - dba o poprawność graficzną polskich liter	- przepisuje krótkie teksty, - pisze z pamięci (kilka wyrazów) i ze słuchu (proste, krótkie teksty), - z pomocą nauczyciela tworzy krótką wy powiedź (opis, list prywatny, życzenia, zaproszenie), - pisze według wzoru proste teksty na znane mu tematy (np. związane z jego zainteresowaniami), - pisze proste teksty związane z poznanymi utworami literackimi i innymi tekstami kultury, - stosuje podstawowe formuły grzecznościowe, - na ogól pisze poprawnie ortograficznie i stosuje podstawową interpunkcję	- pisze z pamięci (pojedyncze zdania) i ze słuchu (krótkie teksty), - tworzy krótką wypowiedź (dialog, opowiadanie, przepis), - tworzy wypowiedź na znane mu tematy (np. związane z jego zainteresowaniami), - tworzy wypowiedź związaną z poznanymi utworami literackimi i innymi tekstami kultury, - stosuje podstawowe formuły grzecznościowe, - zna i na ogól stosuje zasady ortografii i interpunkcji