Πράξεις Υπουργικού Συμβουλίου — ΦΕΚ A' 174/2020

ΠΡΑΞΕΙΣ ΥΠΟΥΡΓΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ Πράξη 38 της 31-8-2020 Έγκριση και προσδιορισμός των πόρων υλοποίησης του Εθνικού Προγράμματος Ανάπτυξης (Ε.Π.Α.) για την προγραμματική περίοδο 20212025. ΤΟ ΥΠΟΥΡΓΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ Έχοντας υπόψη:

• α) της παρ. 1 του άρθρου 120, του άρθρου 121, της

παρ. 1 του άρθρου 122 και της παρ. 4 του άρθρου 123 του ν. 4635/2019 «Επενδύω στην Ελλάδα και άλλες διατάξεις» (Α’ 167),

• β) του άρθρου 90 του π.δ. 63/2005 «Κωδικοποίηση της

νομοθεσίας για την Κυβέρνηση και τα κυβερνητικά όργανα» (Α’ 98), σε συνδυασμό με την παρ. 22 του άρθρου 119 του ν. 4622/2019,

• γ) του π.δ. 80/2019 «Διορισμός του Κυριάκου Μητσοτάκη του Κωνσταντίνου, Αρχηγού του Κόμματος της

«Νέας Δημοκρατίας» (Ν.Δ.), ως Πρωθυπουργού» (Α’ 118),

• δ) του π.δ. 83/2019 «Διορισμός Αντιπροέδρου της

Κυβέρνησης, Υπουργών, Αναπληρωτών Υπουργών και Υφυπουργών» (Α’ 121 και Α’ 126),

• ε) του π.δ. 6/2020 «Διορισμός Υπουργού και Αναπληρωτή Υπουργού» (Α’ 5) και

• στ) του π.δ. 62/2020 «Διορισμός Αναπληρωτών Υπουργών και Υφυπουργών» (Α’ 155).

δείκτες. Το κατά κεφαλήν ΑΕΠ στην Ανατολική Μακεδονία - Θράκη (€11,9 χιλ.) και Βόρειο Αιγαίο (€11,8 χιλ.) είναι σχεδόν στο μισό του επιπέδου που καταγράφεται στην Αττική (€23,3 χιλ. το 2018, σε τρέχουσες τιμές). Μειωμένο κατά κεφαλήν ΑΕΠ παρατηρείται επίσης στην Ήπειρο (€12,2 χιλ.), στη Δυτική Ελλάδα (€12,7 χιλ.), στη Θεσσαλία (€13,4 χιλ.) και στην Κεντρική Μακεδονία (€13,6 χιλ.). ȴɿɳɶʌɲʅʅɲ2͘4: ȾɲʏɳʃɸʔɲʄɼʆȰȵɅɲʆɳʋɸʌɿʔɹʌɸɿɲ͕ʏʌɹʖʉʐʍɸʎʏɿʅɹʎ͕Φʖɿʄ͕͘ϮϬϭϴ Ʌɻɶɼ͗ƵƌŽƐƚĂƚ͕ȵȿɇɈȰɈ ϭϭ͕ϴ ϭϭ͕ϵ ϭϮ͕Ϯ ϭϮ͕ϳ ϭϯ͕ϰ ϭϯ͕ϲ ϭϰ͕ϯ ϭϰ͕ϴ ϭϰ͕ϴ ϭϱ͕ϴ ϭϲ͕Ϭ ϭϳ͕Ϯ ϭϴ͕ϳ Ϯϯ͕ϯ ȲʊʌɸɿʉȰɿɶɲʀʉ Ȱʆ͘ɀɲʃɸɷʉʆʀɲʃɲɿȺʌɳʃɻ ȹʋɸɿʌʉʎ ȴʐʏɿʃɼȵʄʄɳɷɲ Ⱥɸʍʍɲʄʀɲ Ⱦɸʆʏʌɿʃɼɀɲʃɸɷʉʆʀɲ Ʌɸʄʉʋʊʆʆɻʍʉʎ ȴʐʏɿʃɼɀɲʃɸɷʉʆʀɲ Ⱦʌɼʏɻ ɇʏɸʌɸɳȵʄʄɳɷɲ ȻʊʆɿɲɁɻʍɿɳ ɇʑʆʉʄʉʖʙʌɲʎ ɁʊʏɿʉȰɿɶɲʀʉ Ȱʏʏɿʃɼ Αυξημένες αναπτυξιακές ανάγκες αναδεικνύονται και σε περιφέρειες της χώρας με αυξημένο κίνδυνο κοινωνικού αποκλεισμού. Ειδικότερα, ιδιαίτερα υψηλό είναι το ποσοστό ατόμων που βρίσκονται σε κίνδυνο φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού (ΑROPE) στη Δυτική Ελλάδα (44,6% το 2018). Ακολουθούν η Κρήτη (37,0%), η Δυτική Μακεδονία (36,7%) και το Νότιο Αιγαίο (35,9%). Υψηλότερος του μέσου όρου της χώρας είναι ο κίνδυνος κοινωνικού αποκλεισμού στην Ανατολική Μακεδονία - Θράκη (33,8%), τη Θεσσαλία (33,6%) και το Βόρειο Αιγαίο (33,6%). Αντίστοιχα, το ποσοστό ανεργίας είναι υπερδιπλάσιο στη Δυτική Ελλάδα (23,2% το Δ’ τρίμηνο του 2019) και τη Δυτική Μακεδονία (22,6%) σε σύγκριση με την Πελοπόννησο (11,2%). Αυξημένη ανεργία σε σύγκριση με τον μέσο όρο της χώρας παρατηρείται επίσης στην Κεντρική Μακεδονία (19,4%), τη Στερεά Ελλάδα (18,2%), τη Θεσσαλία (18,1%), την Ανατολική Μακεδονία - Θράκη (16,9%) και το Βόρειο Αιγαίο (16,9%). για την ενίσχυση αυτών των συνθηκών καταγράφονται στο Βόρειο Αιγαίο και τη Στερεά Ελλάδα, όπου είναι ιδιαίτερα υψηλό το ποσοστό ατόμων ηλικίας 15-24 που βρίσκονται εκτός εκπαίδευσης και απασχόλησης (25,7% και 22,1% αντίστοιχα). Αυξημένες ανάγκες για ενίσχυση της εκπαίδευσης, της απασχόλησης και της επιχειρηματικότητας των νέων με βάση τον συγκεκριμένο δείκτη καταγράφονται επίσης στη Δυτική Μακεδονία (16,3%), στο Νότιο Αιγαίο (16,1%), στην Ανατολική Μακεδονία - Θράκη (15,6%), στα Ιόνια Νησιά (15,4%) και στη Θεσσαλία (15,4%). Το επίπεδο εκπαίδευσης επηρεάζει σημαντικά τις δυνατότητες μιας περιοχής να προσελκύσει επενδύσεις σε καινοτόμες και εξωστρεφείς δραστηριότητες. Παρατηρείται πολύ μεγάλη διαφοροποίηση στο ποσοστό ατόμων με ανώτατη εκπαίδευση, ηλικίας 25-64, μεταξύ της Αττικής και της υπόλοιπης χώρας. Συγκεκριμένα, στην Αττική το 40,2% του πληθυσμού παραγωγικής ηλικίας έχει πτυχίο ανώτατης εκπαίδευσης, ενώ στις περιφέρειες που ακολουθούν (Θεσσαλία και Ήπειρος), το αντίστοιχο ποσοστό περιορίζεται σε 31,8%. Οι υψηλότερες ανάγκες για ενίσχυση του ποσοστού κατοίκων με τριτοβάθμια εκπαίδευση καταγράφονται στη Δυτική Ελλάδα (20,6%), το Νότιο Αιγαίο (22,2%) και τη Στερεά Ελλάδα (23,2%). Ένας ακόμα δείκτης που αναδεικνύει τις δυνατότητες μιας περιοχής να προσελκύσει καινοτόμες δραστηριότητες αφορά στο ποσοστό ατόμων που εργάζονται σε επιστημονικά και τεχνολογικά πεδία (Διάγραμμα 2.7). Αυξημένο είναι το ποσοστό αυτών των ατόμων στην Αττική (29,8%) και στην Ήπειρο (23,8%), ενώ αυξημένες ανάγκες για ενίσχυση των επιστημονικών και τεχνολογικών δραστηριοτήτων καταγράφονται στη Δυτική Ελλάδα (14,1%), το Νότιο Αιγαίο (14,6%), τη Στερεά Ελλάδα (15,3%) και την Ανατολική Μακεδονία - Θράκη (15,6%). ȴɿɳɶʌɲʅʅɲ2͘ϱ͗Ⱦʀʆɷʐʆʉʎʔʏʙʖɸɿɲʎ ʃɲɿɲʆɸʌɶʀɲɲʆɳʋɸʌɿʔɹʌɸɿɲ Ϯϴ͕Ϭ Ϯϴ͕ϯ ϯϬ͕ϰ ϯϭ͕ϭ ϯϭ͕ϯ ϯϭ͕ϰ ϯϭ͕ϴ ϯϯ͕ϲ ϯϯ͕ϲ ϯϯ͕ϴ ϯϱ͕ϵ ϯϲ͕ϳ ϯϳ͕Ϭ ϰϰ͕ϲ ȻʊʆɿɲɁɻʍɿɳ Ȱʏʏɿʃɼ Ⱦɸʆʏʌɿʃɼɀɲʃɸɷʉʆʀɲ ɇʏɸʌɸɳȵʄʄɳɷɲ ȹʋɸɿʌʉʎ Ʌɸʄʉʋʊʆʆɻʍʉʎ ɇʑʆʉʄʉʖʙʌɲʎ ȲʊʌɸɿʉȰɿɶɲʀʉ Ⱥɸʍʍɲʄʀɲ Ȱʆ͘ɀɲʃɸɷʉʆʀɲʃɲɿȺʌɳʃɻ ɁʊʏɿʉȰɿɶɲʀʉ ȴʐʏɿʃɼɀɲʃɸɷʉʆʀɲ Ⱦʌɼʏɻ ȴʐʏɿʃɼȵʄʄɳɷɲ Ʌʉʍʉʍʏʊɲʏʊʅʘʆʍɸʃʀʆɷʐʆʉʔʏʙʖɸɿɲʎ ʃɲɿʃʉɿʆʘʆɿʃʉʑɲʋʉʃʄɸɿʍʅʉʑ͕ϮϬϭϴ ϭϭ͕Ϯ ϭϮ͕ϭ ϭϮ͕ϱ ϭϯ͕Ϭ ϭϱ͕ϳ ϭϲ͕ϳ ϭϲ͕ϴ ϭϲ͕ϵ ϭϲ͕ϵ ϭϴ͕ϭ ϭϴ͕Ϯ ϭϵ͕ϰ ϮϮ͕ϲ Ϯϯ͕Ϯ Ʌɸʄʉʋʊʆʆɻʍʉʎ ȻʊʆɿɲɁɻʍɿɳ Ⱦʌɼʏɻ ɁʊʏɿʉȰɿɶɲʀʉ Ȱʏʏɿʃɼ ȹʋɸɿʌʉʎ ɇʑʆʉʄʉʖʙʌɲʎ ȲʊʌɸɿʉȰɿɶɲʀʉ Ȱʆ͘ɀɲʃɸɷʉʆʀɲʃɲɿȺʌɳʃɻ Ⱥɸʍʍɲʄʀɲ ɇʏɸʌɸɳȵʄʄɳɷɲ Ⱦɸʆʏʌɿʃɼɀɲʃɸɷʉʆʀɲ ȴʐʏɿʃɼɀɲʃɸɷʉʆʀɲ ȴʐʏɿʃɼȵʄʄɳɷɲ Ʌʉʍʉʍʏʊɲʆɸʌɶʀɲʎ͕ȴΖʏʌʀʅɻʆʉϮϬϭϵ ȴɿɳɶʌɲʅʅɲ2͘7͗ȴɸʀʃʏɸʎɸʋɿʍʏɻʅʉʆɿʃɼʎʃɲʏɳʌʏɿʍɻʎʃɲɿʃɲɿʆʉʏʉʅʀɲʎɲʆɳʋɸʌɿʔɹʌɸɿɲ ϭϬ͕ϭ ϭϬ͕ϰ ϭϭ͕Ϭ ϭϭ͕ϳ ϭϭ͕ϴ ϭϮ͕ϱ ϭϯ͕ϭ ϭϱ͕ϰ ϭϱ͕ϰ ϭϱ͕ϲ ϭϲ͕ϭ ϭϲ͕ϯ ϮϮ͕ϭ Ϯϱ͕ϳ Ȱʏʏɿʃɼ Ⱦɸʆʏʌɿʃɼɀɲʃɸɷʉʆʀɲ Ʌɸʄʉʋʊʆʆɻʍʉʎ ȹʋɸɿʌʉʎ ȴʐʏɿʃɼȵʄʄɳɷɲ ɇʑʆʉʄʉʖʙʌɲʎ Ⱦʌɼʏɻ Ⱥɸʍʍɲʄʀɲ ȻʊʆɿɲɁɻʍɿɳ Ȱʆ͘ɀɲʃɸɷʉʆʀɲʃɲɿȺʌɳʃɻ ɁʊʏɿʉȰɿɶɲʀʉ ȴʐʏɿʃɼɀɲʃɸɷʉʆʀɲ ɇʏɸʌɸɳȵʄʄɳɷɲ ȲʊʌɸɿʉȰɿɶɲʀʉ Ɂɹɲɳʏʉʅɲɸʃʏʊʎɸʃʋɲʀɷɸʐʍɻʎʃɲɿ ɲʋɲʍʖʊʄɻʍɻʎ͕ɻʄɿʃʀɲʎϭϱ-Ϯϰ͕ʋʉʍʉʍʏʊ͕ 2019 ϮϬ͕ϲ ϮϮ͕Ϯ Ϯϯ͕Ϯ Ϯϯ͕ϴ Ϯϯ͕ϴ Ϯϰ͕ϲ Ϯϲ͕ϯ Ϯϲ͕ϵ Ϯϳ͕ϭ ϯϭ͕ϰ ϯϭ͕ϴ ϯϭ͕ϴ ϯϭ͕ϵ ϰϬ͕Ϯ ȴʐʏɿʃɼȵʄʄɳɷɲ ɁʊʏɿʉȰɿɶɲʀʉ ɇʏɸʌɸɳȵʄʄɳɷɲ Ʌɸʄʉʋʊʆʆɻʍʉʎ Ȱʆ͘ɀɲʃɸɷʉʆʀɲʃɲɿȺʌɳʃɻ ȻʊʆɿɲɁɻʍɿɳ Ⱦʌɼʏɻ ȲʊʌɸɿʉȰɿɶɲʀʉ ȴʐʏɿʃɼɀɲʃɸɷʉʆʀɲ Ⱦɸʆʏʌɿʃɼɀɲʃɸɷʉʆʀɲ ȹʋɸɿʌʉʎ Ⱥɸʍʍɲʄʀɲ ɇʑʆʉʄʉʖʙʌɲʎ Ȱʏʏɿʃɼ Ʌʉʍʉʍʏʊɲʏʊʅʘʆʅɸɲʆʙʏɲʏɻ ɸʃʋɲʀɷɸʐʍɻ͕ɻʄɿʃʀɲʎϮϱ-ϲϰ͕ϮϬϭϵ ϭϰ͕ϭ ϭϰ͕ϲ ϭϱ͕ϯ ϭϱ͕ϲ ϭϳ͕ϭ ϭϳ͕ϯ ϭϳ͕ϴ ϭϳ͕ϵ ϭϴ͕ϳ ϮϬ͕ϱ Ϯϭ͕ϳ ϮϮ͕ϱ Ϯϯ͕ϴ Ϯϵ͕ϴ ȴʐʏɿʃɼȵʄʄɳɷɲ ɁʊʏɿʉȰɿɶɲʀʉ ɇʏɸʌɸɳȵʄʄɳɷɲ Ȱʆ͘ɀɲʃɸɷʉʆʀɲʃɲɿȺʌɳʃɻ ȴʐʏɿʃɼɀɲʃɸɷʉʆʀɲ Ⱦʌɼʏɻ Ʌɸʄʉʋʊʆʆɻʍʉʎ ȻʊʆɿɲɁɻʍɿɳ ȲʊʌɸɿʉȰɿɶɲʀʉ Ⱦɸʆʏʌɿʃɼɀɲʃɸɷʉʆʀɲ Ⱥɸʍʍɲʄʀɲ ɇʑʆʉʄʉʖʙʌɲʎ ȹʋɸɿʌʉʎ Ȱʏʏɿʃɼ Ȱʋɲʍʖʉʄʉʑʅɸʆʉɿʍɸɸʋɿʍʏɻʅʉʆɿʃɳʃɲɿ ʏɸʖʆʉʄʉɶɿʃɳʋɸɷʀɲ͕ʋʉʍʉʍʏʊʏʉʐ ɸʆɸʌɶʉʑʋʄɻɽʐʍʅʉʑ͕ϮϬϭϵ ϲϴ͕Ϭ ϳϱ͕Ϭ ϳϴ͕Ϭ ϳϴ͕Ϭ ϴϯ͕Ϭ Ɂɻʍɿɳ Ȱɿɶɲʀʉʐ ʃɲɿȾʌɼʏɻ Ⱦɸʆʏʌɿʃɼ ȵʄʄɳɷɲ ɇʑʆʉʄʉ ʖʙʌɲʎ Ȳʊʌɸɿɲ ȵʄʄɳɷɲ Ȱʏʏɿʃɼ Ʌʉʍʉʍʏʊʆʉɿʃʉʃʐʌɿʙʆʅɸɸʐʌʐɺʘʆɿʃɼ ʋʌʊʍɴɲʍɻ͕ϮϬϭϵ ανάγκη για ενίσχυση των ψηφιακών υποδομών στη νησιωτική χώρα, οι οποίες μπορεί να συμβάλουν στη μείωση των διαπεριφερειακών κοινωνικών ανισοτήτων και να βελτιώσουν σημαντικές παραμέτρους της ζωής των κατοίκων, όπως η υγειονομική περίθαλψη (ανάπτυξη τηλεματικής ιατρικής, τηλεϊατρικής, συνεργατικής ιατρικής). Οι προοπτικές ανάπτυξης μιας περιοχής διαφαίνονται και από τις δημογραφικές τάσεις και τους σχετικούς δείκτες. Σε περιοχές με δυσμενέστερες βασικές παραμέτρους μόνιμης διαβίωσης (οικονομικές ευκαιρίες, πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας και εκπαίδευσης, ευρύτερες κοινωνικές συνθήκες), ο πληθυσμός μειώνεται τόσο λόγω λιγότερων γεννήσεων όσο και λόγω μετανάστευσης προς άλλες περιοχές της χώρας και το εξωτερικό. Συνήθως μεταναστεύουν νεότερα άτομα, οπότε ο πληθυσμός σε αυτές τις περιοχές τείνει να έχει αυξημένη ηλικία και ο λόγος ηλικιωμένων ατόμων που χρειάζονται στήριξη προς τα άτομα παραγωγικής ηλικίας τείνει να είναι υψηλότερος. Την περίοδο 2015-2019, η ταχύτερη μείωση του πληθυσμού καταγράφεται στη Δυτική Μακεδονία (-3,4% για το σύνολο της περιόδου) και τη Δυτική Ελλάδα (-2,7%-Διάγραμμα 2.8). Ακολουθούν η Αττική (-2,1%) και η Θεσσαλία (-2,0%). Αύξηση του πληθυσμού καταγράφεται σε τρεις περιφέρειες της χώρας - στην Κρήτη (0,5%), το Νότιο Αιγαίο (2,7%) και το Βόρειο Αιγαίο (11,8%). Ειδικά στην τελευταία περίπτωση, αναδεικνύεται το μέγεθος της πρόκλησης που προέρχεται από την ισχυρή ροή μεταναστών λόγω της προσφυγικής κρίσης. ȴɿɳɶʌɲʅʅɲ2͘8͗ȴɻʅʉɶʌɲʔɿʃɹʎʏɳʍɸɿʎʃɲɿɷɸʀʃʏɸʎ -ϯ͕ϰй -Ϯ͕ϳй -Ϯ͕ϭй -Ϯ͕Ϭй -ϭ͕ϲй -ϭ͕ϱй -ϭ͕ϱй -ϭ͕Ϯй -ϭ͕ϭй -ϭ͕ϭй -Ϭ͕ϯй Ϭ͕ϱй Ϯ͕ϳй ϭϭ͕ϴй ȴʐʏɿʃɼɀɲʃɸɷʉʆʀɲ ȴʐʏɿʃɼȵʄʄɳɷɲ Ȱʏʏɿʃɼ Ⱥɸʍʍɲʄʀɲ ȹʋɸɿʌʉʎ ȻʊʆɿɲɁɻʍɿɳ Ʌɸʄʉʋʊʆʆɻʍʉʎ ɇʑʆʉʄʉʖʙʌɲʎ Ȱʆ͘ɀɲʃɸɷʉʆʀɲʃɲɿȺʌɳʃɻ Ⱦɸʆʏʌɿʃɼɀɲʃɸɷʉʆʀɲ ɇʏɸʌɸɳȵʄʄɳɷɲ Ⱦʌɼʏɻ ɁʊʏɿʉȰɿɶɲʀʉ ȲʊʌɸɿʉȰɿɶɲʀʉ ɀɸʏɲɴʉʄɼʋʄɻɽʐʍʅʉʑϮϬϭϱ-2019 Ϯϴ͕Ϯ ϯϬ͕Ϯ ϯϭ͕ϵ ϯϰ͕ϭ ϯϰ͕ϲ ϯϱ͕ϭ ϯϱ͕Ϯ ϯϲ͕ϳ ϯϲ͕ϵ ϯϳ͕ϰ ϯϴ͕Ϯ ϰϬ͕Ϭ ϰϬ͕Ϯ ϰϱ͕Ϭ ɁʊʏɿʉȰɿɶɲʀʉ Ⱦʌɼʏɻ Ȱʏʏɿʃɼ ȲʊʌɸɿʉȰɿɶɲʀʉ ɇʑʆʉʄʉʖʙʌɲʎ Ⱦɸʆʏʌɿʃɼɀɲʃɸɷʉʆʀɲ ȴʐʏɿʃɼȵʄʄɳɷɲ Ȱʆ͘ɀɲʃɸɷʉʆʀɲʃɲɿȺʌɳʃɻ ȻʊʆɿɲɁɻʍɿɳ ɇʏɸʌɸɳȵʄʄɳɷɲ ȴʐʏɿʃɼɀɲʃɸɷʉʆʀɲ Ⱥɸʍʍɲʄʀɲ Ʌɸʄʉʋʊʆʆɻʍʉʎ ȹʋɸɿʌʉʎ ȴɸʀʃʏɻʎɻʄɿʃɿɲʃɼʎɸʇɳʌʏɻʍɻʎ;ɳʏʉʅɲ ɻʄɿʃʀɲʎϲϱʃɲɿɳʆʘʋʌʉʎɳʏʉʅɲɻʄɿʃʀɲʎ 15-ϲϰ͕ʋʉʍʉʍʏʊͿ͕ϮϬϭϵ Όσον αφορά στην ηλικιακή διάρθρωση του πληθυσμού, η μεγαλύτερη ηλικιακή εξάρτηση καταγράφεται στην Ήπειρο, όπου ο λόγος των ατόμων ηλικίας 65 και άνω προς τα άτομα ηλικίας 15-64 ανήλθε σε 0,450 το 2019. Ακολουθούν η Πελοπόννησος (0,402), η Θεσσαλία (0,400), η Δυτική Μακεδονία (0,382) και η Στερεά Ελλάδα (0,374). 2.1.3 ΔΗΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Σημαντική πρόκληση σε μεσοπρόθεσμο και μακροπρόθεσμο ορίζοντα παραμένει η διαχείριση των δημόσιων οικονομικών στη χώρα. Κατά τη διάρκεια των προγραμμάτων δημοσιονομικής προσαρμογής, η Ελλάδα κατόρθωσε να ανατρέψει ιδιαίτερα υψηλά δημοσιονομικά ελλείμματα σε διατηρούμενα πλεονάσματα. Ως αποτέλεσμα το αυξανόμενο δημόσιο χρέος εξισορροπήθηκε, παραμένοντας ωστόσο σε υψηλό επίπεδο λόγω και της σημαντικής μείωσης του ΑΕΠ (υψηλότερα από 170% του ΑΕΠ). Καθώς το δημόσιο χρέος έχει χρηματοδοτηθεί από τον επίσημο τομέα, έχει πολύ μεγάλη μέση σταθμική διάρκεια και χαμηλό μέσο ετήσιο κόστος εξυπηρέτησης. Ωστόσο, η σταδιακή του μείωση απαιτεί τη συστηματική επίτευξη υψηλών πρωτογενών πλεονασμάτων και υψηλών ρυθμών οικονομικής ανάπτυξης. Αυτή η προσπάθεια γίνεται ιδιαίτερα δύσκολη στις συνθήκες ύφεσης που έχει προκαλέσει η πανδημία. μεγαλύτερη δυνατή αποδοτικότητά τους και να μεγιστοποιούνται τα πολλαπλασιαστικά οφέλη των επενδύσεων. Σε αυτή την κατεύθυνση, αξίζει να εξεταστεί η πληρέστερη δυνατή εφαρμογή των ειδικών προγραμμάτων που προβλέπονται στο άρθρο 130 του ν. 4635/2019 (Α’ 167). Συγκεκριμένα, προβλέπεται ότι το ΕΠΑ μπορεί να χρηματοδοτεί ειδικά προγράμματα για την άμεση και ολοκληρωμένη αντιμετώπιση ειδικών προβλημάτων ή αναγκών και για την αξιοποίηση αναπτυξιακών ευκαιριών σε εθνικό ή τοπικό επίπεδο. Ενδεικτικό παράδειγμα της λογικής της παρέμβασης, η οποία διέπει τα ειδικά προγράμματα, μπορεί να είναι η αντιμετώπιση των αυξημένων μεταναστευτικών ροών στη χώρα ή των φυσικών καταστροφών ή η αντιμετώπιση των προβλημάτων που δημιουργεί μια υγειονομική κρίση ή των συνεπειών από την απολιγνιτοποίηση της ηλεκτροπαραγωγής. Η πρόβλεψη της δυνατότητας χρηματοδότησης των ειδικών προγραμμάτων, κατά περίπτωση, και με τη συμμετοχή χρηματοπιστωτικών οργανισμών, αναπτυξιακών τραπεζών, δημοσίων και ιδιωτικών ιδρυμάτων ειδικού χρηματοδοτικού σκοπού, καθώς και επενδυτικών ταμείων, εξασφαλίζει ότι οι δημόσιοι πόροι μοχλεύονται με πόρους από άλλες πηγές, κινητοποιώντας πολύ μεγαλύτερα ποσά και επιτυγχάνοντας έτσι με αποτελεσματικότερο τρόπο τους σκοπούς κάθε προγράμματος. Τα ειδικά προγράμματα μπορεί να είναι ελκυστικά και για επενδυτές του ιδιωτικού τομέα, ειδικά σε προγράμματα που αφορούν την πληρέστερη αξιοποίηση αναπτυξιακών ευκαιριών, καθώς η συμμετοχή του δημοσίου ενισχύει την εγγυοδοσία του συνολικού προγράμματος και μειώνεται ο επενδυτικός κίνδυνος. Η στροφή από επιδοτήσεις σε αυτού του είδους τα προγράμματα και εργαλεία είναι αναγκαία, ιδιαίτερα εάν ληφθούν υπόψη οι δημοσιονομικοί περιορισμοί που εξακολουθεί να αντιμετωπίζει η χώρα. Ʌʄɲʀʍɿʉ2͘ϭ: ɍʌɼʍɻʖʌɻʅɲʏʉɷʉʏɿʃʙʆɸʌɶɲʄɸʀʘʆʍʏʉʐʎʋʊʌʉʐʎʏʘʆȵʐʌʘʋɲʁʃʙʆȴɿɲʌɽʌʘͲ ʏɿʃʙʆʃɲɿȵʋɸʆɷʐʏɿʃʙʆɈɲʅɸʀʘʆ ȸʍʑʅʋʌɲʇɻɷɻʅʊʍɿʘʆʃɲɿɿɷɿʘʏɿʃʙʆʋʊʌʘʆɶɿɲʏɻʖʌɻʅɲʏʉɷʊʏɻʍɻɸɿɷɿʃʙʆʍʃʉʋʙʆɸʀʆɲɿ ɷɿɲɷɸɷʉʅɹʆɻʍʏɻʆȵȵʃɲɿʍɸʉʌɿʍʅɹʆʉɴɲɽʅʊʃɲɿʍʏɻʆȵʄʄɳɷɲ͘ȵɿɷɿʃʊʏɸʌɲ͕ʋɲʌɲʏɻʌɸʀʏɲɿ ʍʏɲȵʐʌʘʋɲʁʃɳȴɿɲʌɽʌʘʏɿʃɳʃɲɿȵʋɸʆɷʐʏɿʃɳɈɲʅɸʀɲ;^/&Ϳʍʏʌʉʔɼ ɲʋʊɸʋɿɷʉʏɼʍɸɿʎ ʍʏɻ ʖʌɼʍɻʖʌɻʅɲʏʉɷʉʏɿʃʙʆ ɸʌɶɲʄɸʀʘʆ;ʊʋʘʎɸɶɶʐɼʍɸɿʎ͕ɷɳʆɸɿɲʃɲɿʅɸʏʉʖɿʃʊʃɸʔɳʄɲɿʉͿ͕ʅɸ ʏɲʉʋʉʀɲʃɿʆɻʏʉʋʉɿʉʑʆʏɲɿʃɲɿɸʋɸʆɷʐʏɿʃʉʀʋʊʌʉɿʏʉʐɿɷɿʘʏɿʃʉʑʏʉʅɹɲ͘ ɀɸʏɲʍʐɶʃɸʃʌɿͲ ʅɹʆɲɸʌɶɲʄɸʀɲ͕ɷɻʅɿʉʐʌɶʉʑʆʏɲɿ ʏɲʅɸʀɲɶɿɲʏɻʖʌɻʅɲʏʉɷʊʏɻʍɻɸʋɸʆɷʑʍɸʘʆʅɸʍʖɸʏɿʃɳ ɸʐʌʑʍʃʉʋʊ;ʊʋʘʎʏɸʖʆʉʄʉɶʀɲ-ʃɲɿʆʉʏʉʅʀɲ͕ʋʌɳʍɿʆɻɲʆɳʋʏʐʇɻ͕ʃʉɿʆʘʆɿʃɼɸʋɿʖɸɿʌɻʅɲʏɿʃʊͲ ʏɻʏɲ ʃɲɿ ʐʋʉɷʉʅɹʎͿ͘ ɇɸɲʆʏʀɽɸʍɻʅɸʏɿʎʖʉʌɻɶʀɸʎ͕ʉɿʋʊʌʉɿʋʉʐʃɲʏɲɴɳʄʄʉʆʏɲɿ ʍɸɲʐʏɳʏɲʏɲʅɸʀɲΗɲʆɲʃʐʃʄʙͲ ʆʉʆʏɲɿΗ- ʅɸʏɻʄɼʇɻʏʘʆɸɶɶʐɼʍɸʘʆɼʅɸʏɻʆɲʋʉʋʄɻʌʘʅɼʏʘʆɷɲʆɸʀʘʆ ɲʋʊʏʉʐʎʏɸʄɿʃʉʑʎ ɲʋʉɷɹʃʏɸʎ͕ɲʋʉɷɸʍʅɸʑʉʆʏɲɿɼɸʋɿʍʏʌɹʔʉʆʏɲɿʍʏʉʏɲʅɸʀʉʋʊʌʉɿʋʉʐʅʋʉʌʉʑʆʆɲʖʌɻʍɿͲ ʅʉʋʉɿɻɽʉʑʆʇɲʆɳɶɿɲʏʉʐʎɲʆɲʋʏʐʇɿɲʃʉʑʎʍʃʉʋʉʑʎʏʉʐʏɲʅɸʀʉʐ͘ɇʏɻʆȵʄʄɳɷɲʖʌɻʅɲʏʉͲ ɷʉʏʉʑʆʏɲɿʅɸɲʐʏʊʆ ʏʉʆʏʌʊʋʉ͕ ʅɸʋʊʌʉʐʎɲʋʊʏɲ^/&͕ 19 ʋʌʉɶʌɳʅʅɲʏɲ͕ʏɲʋɸʌɿʍʍʊʏɸʌɲ ɲʋʊʏɲʉʋʉʀɲɷɿɲʖɸɿʌʀɺɸʏɲɿɻȵʄʄɻʆɿʃɼȰʆɲʋʏʐʇɿɲʃɼɈʌɳʋɸɺɲ. ɀɸɲʐʏʊʆ ʏʉʆʏʌʊʋʉʖʌɻʅɲʏʉɷʉʏɸʀʏɲɿʃɲɿʏʉ ͨʏɲʅɸʀʉʏɲʅɸʀʘʆ͕ͩʏʉɈɲʅɸʀʉȵʋɿʖɸɿʌɻʅɲʏɿͲ ʃʙʆɇʐʅʅɸʏʉʖʙʆƋƵŝ&ƵŶĚ͕ʏʉʉʋʉʀʉʍʏɻʌʀɺɸɿʏɻʄɸɿʏʉʐʌɶʀɲɸʆʆɹɲɸʋɸʆɷʐʏɿʃʙʆʏɲʅɸʀʘʆ ʍʏɻʆȵʄʄɳɷɲ͘ɇɸɲʐʏɳʏɲɸʋɸʆɷʐʏɿʃɳʏɲʅɸʀɲʍʐʅʅɸʏɹʖʉʐʆʃɲɿɸʋɸʆɷʐʏɹʎʏʉʐɿɷɿʘʏɿʃʉʑ ʏʉʅɹɲ͘Ɉɲʏɲʅɸʀɲʋʌʉʍʔɹʌʉʐʆʃɸʔɳʄɲɿɲʍɸʃɲɿʆʉʏʊʅɸʎɿɷɹɸʎ͕ʆɸʉʍʑʍʏɲʏɸʎɸʏɲɿʌɸʀɸʎʃɲɿ ɸʏɲɿʌɸʀɸʎʋʉʐʖʌɸɿɳɺʉʆʏɲɿɸʋɸʆɷʑʍɸɿʎɶɿɲʆɲʋɸʏʑʖʉʐʆɿʍʖʐʌʊʏɸʌɻɲʆɳʋʏʐʇɻ͘ Η Ελλάδα σημειώνει χαμηλές επιδόσεις έναντι του μέσου όρου της ΕΕ όσον αφορά στον βαθμό αποτελεσματικότητας των παραγωγικών της πόρων3 . Ως αποτέλεσμα, το παραγωγικό υπόδειγμα της οικονομίας χαρακτηρίζεται από χαμηλή παραγωγικότητα, τόσο του κεφαλαίου όσο και της εργασίας. Παρά τις αλλαγές κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας, το αναπτυξιακό πρότυπο της χώρας παραμένει στραμμένο στην κατανάλωση, ενώ η συνεισφορά των παραγωγικών επενδύσεων και των εξαγωγών παραμένει σχετικά χαμηλή. Επιπλέον, ιδιαίτερα χαμηλές είναι οι επιδόσεις της χώρας σε όρους καινοτομίας. Η Ελλάδα υστερεί στον Ευρωπαϊκό Δείκτη Καινοτομίας4 , με επίδοση ίση με το 75% του μέσου όρου στην ΕΕ. Η μεγαλύτερη υστέρηση ανάμεσα στις επιμέρους κατηγορίες του δείκτη καταγράφεται στις δαπάνες για επενδύσεις τύπου venture capital (16,0% του μ.ό. της ΕΕ), στα άυλα περιουσιακά στοιχεία (36% του μ.ό. της ΕΕ) και στις δαπάνες για έρευνα και ανάπτυξη στον επιχειρηματικό τομέα (39,3% του μ.ό. της ΕΕ). Μόλις το 14,3% των εργαζομένων στη μεταποίηση στην Ελλάδα απασχολείται σε μεταποιητικούς κλάδους υψηλής τεχνολογίας, έναντι 37,5% στην ΕΕ. Απαραίτητη είναι, επομένως, η στροφή του παραγωγικού υποδείγματος της χώρας σε εξωστρεφείς και καινοτόμες δραστηριότητες και στην προσφορά ανταγωνιστικών προϊόντων και υπηρεσιών υψηλής προστιθέμενης αξίας με την κινητοποίηση και των εθνικών πόρων του ΠΔΕ. Αναγκαίο για τον αναπτυξιακό σχεδιασμό της χώρας είναι να εξασφαλιστεί ότι οι δημόσιες επενδύσεις που χρηματοδοτούνται με εθνικούς πόρους για αμιγώς αναπτυξιακούς σκοπούς κατευθύνονται στην ενίσχυση της παραγωγικότητας εν δυνάμει ανταγωνιστικών δραστηριοτήτων και δεν αποτελούν ενίσχυση εισοδημάτων και δημόσιας κατανάλωσης. 2.1.5 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ Τεχνολογικές εξελίξεις σε διεθνές επίπεδο θέτουν σημαντικές προκλήσεις για την οικονομική και κοινωνική πολιτική, δημιουργώντας επιπρόσθετες αναπτυξιακές ανάγκες. Η αυτοματοποίηση των παραγωγικών διαδικασιών, η ψηφιοποίηση και η τεχνητή νοημοσύνη έχουν σημαντικές συνέπειες για την απασχόληση και την ανταγωνιστικότητα πολλών οικονομικών δραστηριοτήτων. Ενδεικτικά, αναφέρεται η σημαντική υποχώρηση της απασχόλησης στον τραπεζικό τομέα, τόσο στην Ελλάδα όσο και στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, ενώ το ηλεκτρονικό εμπόριο μεταμορφώνει τον κλάδο της λιανικής, μια εξέλιξη που αναμένεται να ενισχυθεί ως αποτέλεσμα των περιοριστικών μέτρων της πανδημίας και των αλλαγών στις καταναλωτικές συνήθειες που ενδέχεται να επιφέρει. Μεταμορφώνονται, αντίστοιχα, οι εκπαιδευτικές διαδικασίες με την ανάπτυξη ψηφιακών υποδομών για μαζικά ανοικτά διαδικτυακά μαθήματα (Massive Open Online Courses - MOOCs) και με την ταχύτατη και μαζική εξοικείωση του μαθητικού πληθυσμού 3 European Commission, (2018), “Allocative Efficiency in the Euro Area”, Note for the Eurogroup, DG EcFin 27/08/2018 4 European Commission (2019), “European Innovation Scoreboard” κατά τη διάρκεια της πανδημίας με τις διαδικασίες της ηλεκτρονικής εξ αποστάσεως εκπαίδευσης. Σημαντικές είναι οι αλλαγές που έχει επιφέρει στην απασχόληση η ταχεία εξάπλωση της τηλεργασίας. Επιπλέον, η ανάπτυξη εφαρμογών προηγμένου λογισμικού δημιουργεί νέες συνθήκες στην αγορά εργασίας και ταυτόχρονα σημαντικές προκλήσεις για τα συστήματα κοινωνικής ασφάλειας και φορολογίας. Στις οδικές μεταφορές, η ανάπτυξη τεχνολογιών αυτόνομης οδήγησης ενδέχεται να μεταμορφώσει έναν κλάδο που απασχολεί ιδιαίτερα υψηλό αριθμό ατόμων παγκοσμίως. Συνολικά, το 14% με 20% των ενήλικων εργαζομένων στην ΕΕ εκτιμάται ότι αντιμετωπίζει άνω του 70% πιθανότητα αυτοματοποίησης, ενώ σε μόλις 12% με 14% των εργαζομένων η πιθανότητα αυτοματοποίησης είναι χαμηλότερη του 30%.5 Σε αυτό το πλαίσιο, αναγκαίες είναι οι δημόσιες επενδύσεις για τον ψηφιακό μετασχηματισμό της χώρας. Ο δημόσιος τομέας έχει πολύπλευρο ρόλο σε αυτή τη διαδικασία. Οι σχετικές αναπτυξιακές ανάγκες αφορούν παρεμβάσεις στο σύστημα εκπαίδευσης και έρευνας, στην παροχή ψηφιακών υπηρεσιών υγείας (τεχνολογίες φαρμάκου, ιατρικός εξοπλισμός, eHealth), στις ψηφιακές υποδομές, στην ψηφιοποίηση των διαδικασιών της δημόσιας διοίκησης και των υπηρεσιών που προσφέρει ευρύτερα ο δημόσιος τομέας. Σε αυτή την κατεύθυνση, ιδιαίτερα επιτακτική από αναπτυξιακή σκοπιά είναι η ανάγκη του ψηφιακού εκσυγχρονισμού του συστήματος απονομής δικαιοσύνης στη χώρα, προκειμένου να επιτευχθεί επιτάχυνση των διαδικασιών. Η Ελλάδα κατατάσσεται στην 146η θέση παγκοσμίως σε σχέση με τη δικαστική επίλυση διαφορών συμβάσεων, στην 72η θέση για την επίλυση πτωχευτικών διαφορών και στην 70η θέση ως προς την προστασία επενδυτών6 . Αναγκαίες είναι επίσης και οι παρεμβάσεις σε ενεργητικές πολιτικές απασχόλησης, όπως η επανεκπαίδευση εργαζομένων και ανέργων στις ΤΠΕ, καθώς και η γενικότερη ενίσχυση των κοινωνικών δομών της χώρας. 2.1.6 ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Η κλιματική αλλαγή αποτελεί τη μεγαλύτερη απειλή για τη βιώσιμη ανάπτυξη παγκοσμίως. Η επιβράδυνση της κλιματικής αλλαγής και ο μετριασμός των αρνητικών συνεπειών της απαιτούν ριζικές αλλαγές στα παραγωγικά συστήματα και τον τρόπο ζωής μας, καθώς και συντονισμένη δράση σε παγκόσμιο επίπεδο. Σημαντικό βήμα προς αυτή την κατεύθυνση έγινε με την υπογραφή από 195 χώρες συμφωνίας στο πλαίσιο της διάσκεψης των μερών (COP 21) της σύμβασης-πλαισίου του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) για την κλιματική αλλαγή (UNFCC) τον Δεκέμβριο του 2015 στο Παρίσι. Η συμφωνία περιλαμβάνει ένα σχέδιο δράσης με στόχο τη συγκράτηση της αύξησης της θερμοκρασίας του πλανήτη (σε σύγκριση με την εποχή πριν τη βιομηχανική επανάσταση) σε επίπεδα αρκετά κάτω από τους 2ο C και συνέχεια των προσπαθειών για τον περιορισμό της στον 1,5ο C. Οι ευρωπαϊκές χώρες έχουν πρωταγωνιστικό ρόλο στην προσπάθεια επίτευξης αυτών των στόχων. Εκτός 5 Pouliakas, K. (2018). Automation risk in the EU labour market A skill-needs approach. Thessaloniki: CEDEFOP. 6 World Bank (2019), “Doing Business Indicators”. παγκόσμιες δυνάμεις ενδέχεται να δημιουργήσει πλεονεκτήματα μέσα από την ανάπτυξη τεχνογνωσίας και καινοτομιών προς εξαγωγή σε τρίτες χώρες. Σε αυτό το πλαίσιο, η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία έχει θέσει ως στόχο την πλήρη αποσύνδεση της οικονομικής ανάπτυξης από τη χρήση ορυκτών πόρων έως το 2050. Η επίτευξη αυτού του στόχου δημιουργεί επενδυτικές ανάγκες για ριζικό μετασχηματισμό των παραγωγικών δομών της χώρας προς μια κατεύθυνση κυκλικής οικονομίας που δεν παράγει εκπομπές αερίων θερμοκηπίου. Ως αποτέλεσμα, οι παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής έχουν αναδειχθεί στο να αποτελούν πλέον τον βασικό κορμό της μακροχρόνιας αναπτυξιακής στρατηγικής της ΕΕ. Ήδη, η ραγδαία αύξηση της τιμής των δικαιωμάτων εκπομπής αερίων θερμοκηπίου εντός του Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών της ΕΕ από περίπου 5 ευρώ ανά τόνο CO2 το 2017 σε περισσότερα από 24 ευρώ ανά τόνο το 2019, έχει καταστήσει ασύμφορη την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας για τις περισσότερες λιγνιτικές μονάδες στη χώρα. Η ταχεία απολιγνιτοποίηση της ηλεκτροπαραγωγής στη χώρα δημιουργεί ισχυρές προκλήσεις για την οικονομική δραστηριότητα και την απασχόληση στις περιοχές όπου υπάρχει διαθέσιμη και παράγεται (Δυτική Μακεδονία, Μεγαλόπολη), διαμορφώνοντας αναπτυξιακές ανάγκες για την ανάπτυξη εναλλακτικών παραγωγικών δομών. Προκλήσεις λόγω της κλιματικής αλλαγής και των μέτρων περιορισμού της δημιουργούνται και σε άλλους κλάδους της οικονομίας. Ειδικότερα, η παραγωγή στον τομέα γεωργίας, τροφίμων και ποτών επηρεάζεται σημαντικά από αλλαγές στις κλιματικές συνθήκες, ειδικά όσον αφορά στην παραγωγή πιο ευαίσθητων καλλιεργειών, όπως το σταφύλι. Στις μεταφορές, η ενδεχόμενη αύξηση του κόστους καυσίμων λόγω ενσωμάτωσης του κόστους εκπομπών αερίων θερμοκηπίου μπορεί να περιορίσει την αναπτυξιακή δυναμική ειδικά σε κλάδους που βασίζονται σήμερα αποκλειστικά σε ορυκτά καύσιμα, όπως η ναυτιλία και οι αερομεταφορές. Μακροπρόθεσμα, επιδράσεις ενδέχεται να προκύψουν ακόμα και για τον τομέα του τουρισμού, καθώς βελτιώνονται οι συνθήκες παραθερισμού σε παραδοσιακές για τον εγχώριο κλάδο αγορές της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης, ενώ επεκτείνεται η περίοδος που είναι κατάλληλη για παραθερισμό στην Ελλάδα. Οι παραπάνω επικείμενες μεταβολές στις προοπτικές πολλών κλάδων της οικονομίας λόγω των μέτρων περιορισμού της κλιματικής αλλαγής δημιουργούν ανάγκες για την αναζήτηση νέων παραγωγικών λύσεων. Αναπτυξιακές ανάγκες προκύπτουν και από τη διαδικασία προσαρμογής στην αλλαγή του κλίματος. Ειδικότερα, η συχνότερη εμφάνιση έντονων καιρικών φαινομένων και πυρκαγιών δημιουργούν αυξημένες ανάγκες στον τομέα της πολιτικής προστασίας, καθώς και στον τομέα της πρόληψης των επιπτώσεων σε επίπεδο σχεδιασμού και διαχείρισης των υποδομών. Πρόκληση για τη χώρα παραμένει και η βιώσιμη διαχείριση των φυσικών πόρων και των απορριμμάτων στο πλαίσιο της μετάβασης σε ένα υπόδειγμα κυκλικής οικονομίας. Η Ελλάδα εξακολουθεί να καταγράφει υψηλά ποσοστά διαχείρισης αποβλήτων με εδαφική διάθεση και πολύ χαμηλά ποσοστά στις προτιμότερες μεθόδους κομποστοποίησης, ενεργειακής ανάκτησης και καύσης. Η χώρα βρίσκεται στη χαμηλότερη θέση στην ΕΕ στον δείκτη κυκλικότητας υλικών, με 1,3% το 2016, έναντι 11,7% κατά μέσο όρο στην ΕΕ7 . Επομένως, οι αναπτυξιακές ανάγκες στον τομέα της κυκλικής οικονομίας παραμένουν ιδιαίτερα αυξημένες στη χώρα. 2.1.7 ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ Ο πληθυσμός της Ελλάδας συρρικνώθηκε την περίοδο 2008-2019 κατά 3,4% (από 11,1 σε 10,7 εκατ.). Η αρνητική δημογραφική τάση προβλέπεται να συνεχιστεί τις επόμενες δεκαετίες, καθώς ο πληθυσμός της χώρας προβλέπεται να υποχωρήσει σε 10,4 εκατ. το 2030, 9,6 εκατ. το 2050 και 7,5 εκατ. το 2100. Ακόμα ισχυρότερη συρρίκνωση προβλέπεται σε υποθετική περίπτωση που δεν περιλαμβάνει την ενσωμάτωση μεταναστευτικών ροών στο πληθυσμό της χώρας (5,9 εκατ. πληθυσμός το 2100 - Διάγραμμα 2.9). 7 ΙΟΒΕ (2019). Ο κλάδος πλαστικών στην Ελλάδα: Συμβολή στην ελληνική οικονομία, προκλήσεις και προοπτικές ανάπτυξης, σελ.51. . Δημιουργούνται έτσι ανάγκες για την αναδιοργάνωση των σχολικών μονάδων της χώρας. Ωστόσο, ελλείψεις στο σύστημα προσχολικής εκπαίδευσης και πρόνοιας αποτελούν σημαντικό παράγοντα υπογεννητικότητας στη χώρα. Η ανατροφή παιδιών δημιουργεί υπολογίσιμο κόστος για τα ελληνικά νοικοκυριά, περιορίζοντας έτσι τον μέσο αριθμό παιδιών ανά οικογένεια. Αναγκαίες είναι επομένως οι δημόσιες επενδύσεις για επέκταση της λειτουργίας παιδικών σταθμών και νηπιαγωγείων, καθώς και για τη βελτίωση της ποιότητας της δημόσιας πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Η ενσωμάτωση μεταναστών στον παραγωγικό και κοινωνικό ιστό της χώρας περιορίζει τις αρνητικές συνέπειες της δημογραφικής κρίσης, δημιουργεί ωστόσο σημαντικές κοινωνικές και πολιτισμικές προκλήσεις. Παράλληλα, οι μεταναστευτικές ροές ενδέχεται να ενισχυθούν μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα, ως αποτέλεσμα και των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής για ιδιαίτερα ευαίσθητες σε αυτή περιοχές της Αφρικής και της Μέσης Ανατολής. 2.1.8 ΛΟΙΠΕΣ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ Στις προκλήσεις που δημιουργούν σημαντικές αναπτυξιακές ανάγκες εντάσσονται και οι μεταβολές που παρατηρούνται στο διεθνές γεωπολιτικό και οικονομικό περιβάλλον. Καθώς αναπτύσσονται ταχέως οι πολυπληθείς οικονομίες της Ασίας (Κίνα, Ινδία), το κέντρο βάρος των διεθνών οικονομικών σχέσεων μετατοπίζεται ανατολικά, προκαλώντας τριβές στο παγκόσμιο σύστημα εμπορίου, ακόμα και «εμπορικούς πολέμους». Παράλληλα, παραδοσιακές δυνάμεις (όπως ΗΠΑ και Ηνωμένο Βασίλειο) 8 ΙΟΒΕ (2018). Κρίση, δημογραφικές μεταβολές και επιπτώσεις στην εκπαίδευση, σελ. 26 επ. και 55 επ. αντίστοιχα. γίνονται περισσότερο εσωστρεφείς, ενώ ενισχύεται και η γεωπολιτική αστάθεια από την προσπάθεια ανάδειξης νέων περιφερειακών δυνάμεων σε περιοχές, όπως η Ανατολική Μεσόγειος. Σε ένα περιβάλλον αυξημένης γεωπολιτικής αστάθειας και αποδυνάμωσης της οικονομικής ολοκλήρωσης, η ανάγκη μιας ισχυρής και ανταγωνιστικής οικονομίας αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Σε αυτή την κατεύθυνση κρίσιμο είναι η χώρα να παραμείνει προσηλωμένη στην πορεία των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων και της οικονομικής σταθερότητας. Σημαντικές παραμένουν και οι ανάγκες για επενδύσεις σε αμυντικό εξοπλισμό και συστήματα ασφάλειας. Επιπλέον, όπως αποδείχθηκε με την πανδημία του ιού SARS-CoV-2, προκύπτουν απρόβλεπτα γεγονότα με τεράστιες επιπτώσεις για την οικονομία και την κοινωνία. Στο πλαίσιο της αντιμετώπισης των συνεπειών της υγειονομικής κρίσης η αύξηση των δημόσιων επενδύσεων στον τομέα της υγείας επιφέρει θετικά αποτελέσματα αφενός σε όρους βραχυχρόνιας αποτροπής της ύφεσης, αφετέρου σε όρους μακροχρόνιας βελτίωσης των συνθηκών διαβίωσης του συνόλου των πολιτών που συνδέεται και με υψηλότερους ρυθμούς οικονομικής μεγέθυνσης. Τέλος, η εξέλιξη του διεθνούς οργανωμένου εγκλήματος και του διασυνοριακού εγκλήματος επιτείνουν τις οικονομικές και κοινωνικές πιέσεις. 2.2 Αναπτυξιακές δυνατότητες από την αξιοποίηση των συγκριτικών πλεονεκτημάτων της χώρας Εκτός από τις αναπτυξιακές ανάγκες που δημιουργούνται από τις βασικές προκλήσεις με τις οποίες έρχεται αντιμέτωπη η ελληνική οικονομία, ο αναπτυξιακός σχεδιασμός πρέπει να λάβει υπόψη και τις δυνατότητες που προκύπτουν από την πληρέστερη αξιοποίηση των συγκριτικών πλεονεκτημάτων της χώρας. Σε αυτή την ενότητα αναλύονται τα συγκριτικά πλεονεκτήματα της χώρας που προέρχονται από το ιδιαίτερο φυσικό περιȴɿɳɶʌɲʅʅɲ2͘9͗ȵʇɹʄɿʇɻʏʉʐʋʄɻɽʐʍʅʉʑʍʏɻʆȵʄʄɳɷɲ ϭϬ͕ϱ ϭϬ͕ϲ ϭϬ͕ϳ ϭϬ͕ϴ ϭϬ͕ϵ ϭϭ͕Ϭ ϭϭ͕ϭ ϭϭ͕Ϯ 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 ɸʃɲʏ͘ Ʌʄɻɽʐʍʅʊʎ 0 2 4 6 8 10 12 2018 2020 2030 2040 2050 2060 2070 2080 2090 2100 ɸʃɲʏ͘ Ʌʌʉɴʉʄɹʎ ʅɸʃɲɿʖʘʌʀʎʅɸʏɲʆɳʍʏɸʐʍɻ Ȳɲʍɿʃʊʍɸʆɳʌɿʉ ɍʘʌʀʎʅɸʏɲʆɳʍʏɸʐʍɻ Η Ελλάδα μπορεί να ενισχύσει σημαντικά τη θέση της στις διεθνείς εμπορικές ροές, εκμεταλλευόμενη αποτελεσματικότερα τη γεωπολιτική της θέση σε ένα εμπορικό σταυροδρόμι μεταξύ τριών ηπείρων (Ευρώπη, Ασία και Αφρική). Ήδη, η διακίνηση εμπορευματοκιβωτίων μέσα από το λιμάνι του Πειραιά αναπτύσσεται ραγδαία, με αποτέλεσμα ο ΟΛΠ να βρεθεί το 2019 στην τέταρτη θέση πανευρωπαϊκά (και στην πρώτη θέση στη Μεσόγειο), από 17η το 20079 . Δυνατότητες για περαιτέρω ανάπτυξη του διασυνοριακού εμπορίου μέσα από τα κεντρικά και τα περιφερειακά λιμάνια της χώρας προκύπτουν και από τον εκσυγχρονισμό του σιδηροδρομικού δικτύου, των υποδομών αποθήκευσης και των υπόλοιπων υποστηρικτικών στις μεταφορές υπηρεσιών (logistics). Επιπροσθέτως, με ενίσχυση των υποδομών μεταφοράς δημιουργούνται προϋποθέσεις για πιο δυναμική συμμετοχή της εγχώριας μεταποίησης στις παγκόσμιες αλυσίδες αξίας, καθώς και στη μεταποίηση τελικών προϊόντων με εισροές από τρίτες χώρες, με σκοπό τις εξαγωγές τους προς άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τέλος, η προνομιακή γεωγραφική θέση της χώρας παρέχει τη δυνατότητα περαιτέρω ανάπτυξης δικτύων μεταφοράς και υποδομών αποθήκευσης ενέργειας. 2.2.2 ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΚΛΙΜΑ Λόγω της γεωγραφικής της θέσης, του πολυσχιδούς ανάγλυφου, της μεγάλης ποικιλίας ενδιαιτημάτων και της ποικιλομορφίας των τοπίων της (όπως μεσογειακά οικοσυστήματα, έλη, λιμνοθάλασσες, αλυκές, εκβολές, δάση και λίμνες), η Ελλάδα διαθέτει ιδιαίτερα πλούσια βιοποικιλότητα. Στην Ελλάδα συναντώνται περίπου 6,6 χιλ. είδη και υποείδη αγγειόσπερμων φυτών και περισσότερα από 23 χιλ. είδη ζώων. Η πλούσια βιοποικιλότητα προσφέρει ισχυρές αναπτυξιακές δυνατότητες. Η πλούσια χλωρίδα της χώρας δημιουργεί δυνατότητες για περαιτέρω ανάπτυξη φυσικών καλλυντικών προϊόντων και ειδών υγιεινής διατροφής. Επιπλέον, οι ευνοϊκές κλιματικές συνθήκες περιοχών της χώρας ενισχύουν την ελκυστικότητα των προϊόντων με προστατευόμενη ονομασία προέλευσης (ΠΟΠ) και προστατευόμενη γεωγραφική ένδειξη (ΠΓΕ). Τέλος, το ευνοϊκό φυσικό περιβάλλον ενισχύει και τις αναπτυξιακές δυνατότητες σε εναλλακτικές μορφές τουρισμού, όπως η ορειβασία και ο αγροτουρισμός. Στα συγκριτικά πλεονεκτήματα της χώρας περιλαμβάνονται και τα αξιόλογα αποθέματα ορυκτών πρώτων υλών. Η εξορυκτική βιομηχανία, στην οποία ξεχωρίζουν η εξόρυξη μαρμάρων, περλίτη, μπετονίτη και άλλων μεταλλευμάτων, καθώς και η παραγωγή αλουμινίου και άλλων μετάλλων με εγχώριες πρώτες ύλες, στηρίζει άμεσα και έμμεσα άνω των 80 χιλ. θέσεων εργασίας και περίπου το 2% του ΑΕΠ της χώρας10. Η χώρα διαθέτει επίσης 9 Notteboom, T., Top 15 container ports in Europe in 2019: TEU volumes and growth rates, PortEconom-ics. 10 ΙΟΒΕ (2018), Η συμβολή της εξορυκτικής βιομηχανίας στην ελληνική οικονομία. σημαντικό αιολικό δυναμικό και αυξημένη ηλιοφάνεια, πλεονεκτήματα που στηρίζουν την περαιτέρω ανάπτυξη ηλεκτροπαραγωγής με ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Τέλος, με το μεσογειακό κλίμα που επικρατεί στη χώρα, το πλήθος των νησιών και την εκτενή ακτογραμμή, η Ελλάδα έχει καθιερωθεί ως ένας κορυφαίος προορισμός για παραθερισμό στην παγκόσμια τουριστική αγορά. Υπάρχουν, ωστόσο, ακόμα σημαντικές δυνατότητες περαιτέρω ανάπτυξης, ειδικά σε ανερχόμενες αγορές, όπως η Κίνα, η Ρωσία και η Ινδία, αλλά και σε παρεμφερείς κλάδους, όπως η απόκτηση δεύτερης κατοικίας αλλοδαπών κατοίκων στη χώρα. 2.2.3 ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ Η ιδιαίτερα πλούσια πολιτιστική κληρονομιά της χώρας αποτελεί ένα ακόμα πολύ σημαντικό πλεονέκτημά της, το οποίο δημιουργεί δυνατότητες για περαιτέρω ανάπτυξη. Ο ρόλος του ελληνικού πολιτισμού για την ανάπτυξη της δυτικής σκέψης και κουλτούρας αναγνωρίζεται διεθνώς, ωστόσο υπάρχουν ακόμα σημαντικά περιθώρια περαιτέρω αξιοποίησης του πολιτιστικού πλούτου που διαθέτει η χώρα. Υπάρχουν πολλά σημαντικά μνημεία ιδιαιτέρου ενδιαφέροντος, που δεν έχουν αναδειχθεί πλήρως στους επισκέπτες της Αθήνας, ενώ οι υποδομές για την υποδοχή επισκεπτών είναι ελλιπείς σε πολλά μνημεία και ιστορικούς τόπους σε περιοχές της νησιωτικής και ηπειρωτικής χώρας. Επιπλέον, υπάρχουν σημαντικά περιθώρια περαιτέρω ανάδειξης του πολιτιστικού αποθέματος της χώρας με τη χρήση ΤΠΕ, όπως ψηφιοποίηση πολιτιστικού αποθέματος, δημιουργία πολιτισμικού ψηφιακού περιεχομένου, δημιουργία υποδομών εύκολης πρόσβασης στο ηλεκτρονικό πολιτισμικό περιεχόμενο, δημιουργία συστημάτων διανομής του πολιτισμικού αποθέματος, δημιουργία πολιτισμικών πόρταλ, «ψηφιακή» καλλιτεχνική δημιουργία, «ψηφιακή» τέχνη, εικονικές περιηγήσεις σε μουσεία, εικονικά μουσεία και αίθουσες τέχνης και χρήση τεχνολογιών επαυξημένης πραγματικότητας. Δυνατότητες ενίσχυσης της θέσης της χώρας υπάρχουν και στη διεθνή αγορά εκπαιδευτικών υπηρεσιών, ειδικά σε πεδία που σχετίζονται στενά με την πολιτιστική της κληρονομιά, όπως κλασσικές σπουδές, αρχαιολογία, θεατρολογία, τέχνες και φιλοσοφία. Έχει καταγραφεί ενδιαφέρον για συνεργασία με τα εγχώρια πανεπιστήμια από διεθνή εκπαιδευτικά ιδρύματα αναγνωρισμένου κύρους, ωστόσο απαιτούνται περαιτέρω παρεμβάσεις για τη διεθνοποίηση των εγχώριων ιδρυμάτων. Τέλος, η πολιτιστική κληρονομιά, σε συνδυασμό με το φυσικό κάλλος και τη γαστρονομική παράδοση, συνθέτουν μια εν δυνάμει πολύ ελκυστική εικόνα για τη χώρα. Απαιτείται όμως συστηματική προσπάθεια για την προβολή της πολιτιστικής ταυτότητας της χώρας μέσω και της δημιουργίας ενός δυνατού εθνικού εμπορικού σήματος (nation branding), στα πρότυπα άλλων χωρών, όπως η Ιταλία, η Γερμανία, οι ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο. Η καθιέρωση ενός ισχυρού εθνικού brand ενέχει αναπτυξιακές δυνατότητες ειδικά όσον αφορά ποιοτικά ελληνικά προϊόντα που παράγονται στη χώρα με σεβασμό στις παραδόσεις και το περιβάλλον της και εκπροσωπούν έναν «ελληνικό τρόπο ζωής». δυνατή σύγκλιση των περιφερειών, την πληρέστερη δυνατή αξιοποίηση των συγκριτικών πλεονεκτημάτων της χώρας και διασφάλιση της κοινωνικής συνοχής και της προστασίας του περιβάλλοντος. Για την επίτευξη των παραπάνω απαιτείται αλλαγή του παραγωγικού υποδείγματος της οικονομίας που να διασφαλίζει τη βιωσιμότητα της ανάπτυξης και της κοινωνικής ευημερίας απέναντι σε μεγάλες προκλήσεις και απροσδόκητες εξελίξεις. Σε αυτή την κατεύθυνση, οι αναπτυξιακοί στόχοι του ΕΠΑ αναπτύσσονται σε πέντε πυλώνες: Έξυπνη Ανάπτυξη, Πράσινη Ανάπτυξη, Κοινωνική Ανάπτυξη, Ανάπτυξη Υποδομών και Εξωστρέφεια (Διάγραμμα 3.1). Οι πρώτοι δυο από αυτούς τους πυλώνες έχουν ευρύτερη στόχευση που αφορά πρακτικά το σύνολο των οικονομικών δραστηριοτήτων, ενώ οι υπόλοιποι τρεις στοχεύουν στην ενίσχυση συγκεκριμένων δραστηριοτήτων. Η επίτευξη μιας ισχυρής και διατηρήσιμης ανάπτυξης στο σύνολο της οικονομίας της χώρας απαιτεί την ισορροπημένη μεγέθυνση και στους πέντε πυλώνες. Επιπλέον, αναγκαίες είναι η εξειδίκευση, η προτεραιοποίηση και η ιεράρχηση των επενδυτικών έργων εντός κάθε πυλώνα με βάση τη δυνατότητά τους να συνεισφέρουν στην επίτευξη των αναπτυξιακών στόχων. Βασική προϋπόθεση για την επιτυχία των ανωτέρω είναι η ύπαρξη αναβαθμισμένης διοικητικής υποστήριξης σε όλα τα επίπεδα προγραμματισμού υλοποίησης, παρακολούθησης και ελέγχου. Ο στόχος αυτός έχει σαν αντικείμενο την αναβάθμιση της δημόσιας διοίκησης με τις απαραίτητες παρεμβάσεις για να αποκτήσει την διοικητική επάρκεια να ανταποκριθεί στον ρόλο που αναλαμβάνει και καλύπτει όλους τους παραπάνω αναπτυξιακούς στόχους. Στη συνέχεια παρουσιάζονται αναλυτικά οι αναπτυξιακοί στόχοι, με την εξειδίκευσή τους σε ειδικούς στόχους και προτεραιότητες. ȴɿɳɶʌɲʅʅɲ3͘ϭ: ȰʆɲʋʏʐʇɿɲʃʉʀʍʏʊʖʉɿʏʉʐȵɅȰ •ȶʌɸʐʆɲʃɲɿɲʆɳʋʏʐʇɻ •Ɏɻʔɿɲʃʊʎʅɸʏɲʍʖɻʅɲʏɿʍʅʊʎ •Ⱦɲɿʆʉʏʉʅʀɲʃɲɿɸʋɿʖɸɿʌɻʅɲʏɿʃʊʏɻʏɲ • • • Ζȵʇʐʋʆɻ ɲʆɳʋʏʐʇɻ •Ⱦʐʃʄɿʃɼʉɿʃʉʆʉʅʀɲ •Ʌʌʉʍʏɲʍʀɲʏʉʐʋɸʌɿɴɳʄʄʉʆʏʉʎ •Ⱦʄɿʅɲʏɿʃɼɲʄʄɲɶɼ ɲʆɳʋʏʐʇɻ • • • Ʌʌɳʍɿʆɻ ɲʆɳʋʏʐʇɻ •ȴʀʃʏʐɲ •ɀɸʏɲʔʉʌɹʎ •ȵʔʉɷɿɲʍʏɿʃɼɲʄʐʍʀɷɲ ɲ ɳʋʏʐʇɻ • • • Ȱʆɳʋʏʐʇɻ ʐʋʉɷʉʅʙʆ •ɉɶɸʀɲ •Ȱʋɲʍʖʊʄɻʍɻ •Ʌɲɿɷɸʀɲ/Ȱɽʄɻʏɿʍʅʊʎ •Ⱦʉɿʆʘʆɿʃɼʍʐʆʉʖɼ • • • • Ⱦʉɿʆʘʆɿʃɼ ɲʆɳʋʏʐʇɻ •Ʌʉʄɿʏɿʍʅʊʎ •Ɉʉʐʌɿʍʅʊʎ •Ȱɶʌʉɷɿɲʏʌʉʔɿʃʊʎʏʉʅɹɲʎ •Ȳɿʉʅɻʖɲʆʀɲ • • • • ȵʇʘʍʏʌɹʔɸɿɲ Οι ταχύτατες τεχνολογικές εξελίξεις έχουν μεταβάλει τα πρότυπα παραγωγής προϊόντων και υπηρεσιών παγκοσμίως. Για να παραμείνει μια οικονομία ανταγωνιστική, απαιτείται η ενεργή της συμμετοχή στην παραγωγή νέας έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης. Απαιτείται επίσης και η προσαρμογή των παραγωγικών διαδικασιών στην οικονομία, μέσα από την αφομοίωση των νέων τεχνολογιών στην κατασκευή καινοτόμων προϊόντων και υπηρεσιών. Τέλος, η εξάπλωση των νέων τεχνολογιών είναι απαραίτητη και στη δημόσια διοίκηση, αυξάνοντας σημαντικά την αποτελεσματικότητα του έργου που παράγει. Ο στόχος της έξυπνης ανάπτυξης εξειδικεύεται στους εξής τρεις ειδικούς στόχους: - Έρευνα και τεχνολογική ανάπτυξη - Καινοτομία και επιχειρηματικότητα - Ψηφιακός μετασχηματισμός Παράρτημα). Αυτές οι προτεραιότητες καλούνται να αντιμετωπίσουν κυρίως τις αναπτυξιακές ανάγκες που προέρχονται από τις τεχνολογικές εξελίξεις. Ωστόσο, σημαντική είναι η συνεισφορά μερικών από αυτές τις επενδυτικές προτεραιότητες και στην κάλυψη της ανάγκης για αλλαγή του παραγωγικού υποδείγματος (π.χ. μέσα από την προώθηση των αποτελεσμάτων έρευνας, καινοτομίας και τεχνολογίας στις επιχειρήσεις, τη δημιουργία συστάδων ανάπτυξης και τον εκσυγχρονισμό του δικαστικού συστήματος), καθώς και στην ανάγκη αντιμετώπισης των κοινωνικών επιπτώσεων της οικονομικής κρίσης (π.χ. μέσα από την ενίσχυση των ψηφιακών δεξιοτήτων και την ψηφιακή ένταξη). Αναλυτικότερα, στις προτεραιότητες του πυλώνα της έξυπνης ανάπτυξης εντάσσεται η δημιουργία επιλεγμένων κεντρικών ερευνητικών κέντρων και προγραμμάτων σε τομείς αιχμής. Μέσα από τη συγκεκριμένη προτεραιότητα καταβάλλονται πόροι σε σχετικά λίγα επιλεγμένα πεδία όπου υπάρχει αυξημένη πιθανότητα ανάπτυξης ερευνητικών κέντρων παγκόσμιας εμβέλειας. Ανάλογα με την επιλογή των τομέων, η συγκεκριμένη επενδυτική προτεραιότητα μπορεί να απαντήσει και σε άλλες αναπτυξιακές ανάγκες, πέρα από τις τεχνολογικές εξελίξεις, όπως η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και η διαχείριση έκτακτων συνθηκών, όπως πανδημίες. Στην αποτελεσματικότητα των σχετικών έργων ενδέχεται να συνεισφέρουν το ευνοϊκό κλίμα και το πλούσιο πολιτιστικό απόθεμα, ως παράγοντες που συμβάλλουν στην προσέλκυση καταξιωμένων (Ελλήνων και μη) ερευνητών από το εξωτερικό. Βασικός παράγοντας επιτυχίας είναι η θέσπιση αποτελεσματικών διαδικασιών επιλογής των συγκεκριμένων τομέων αιχμής προς χρηματοδότηση. Στην ίδια κατεύθυνση είναι και η προτεραιότητα για την προώθηση των αποτελεσμάτων της ερευνητικής διαδικασίας στις επιχειρήσεις, ώστε να μπορούν στη συνέχεια να ενσωματώσουν αυτή τη γνώση στην παραγωγική τους διαδικασία. Ένας τρόπος για να επιτευχθεί αυτή η προώθηση είναι μέσω της ενίσχυσης της διασύνδεσης των εκπαιδευτικών και ερευνητικών ιδρυμάτων με την παραγωγή. Ήδη χρηματοδοτούνται κοινά ερευνητικά έργα, στα οποία συμμετέχουν τόσο επιχειρήσεις όσο και ΑΕΙ-ερευνητικά κέντρα, κυρίως μέσα από ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά προγράμματα (όπως Horizon 2020 και LIFE), αλλά και από ερευνητικά προγράμματα της Γενικής Γραμματείας Έρευνας και Τεχνολογίας (ΓΓΕΤ). Όταν αυτού του τύπου οι συνεργασίες μεταξύ επιχειρήσεων και ερευνητικών ιδρυμάτων επεκτείνονται πέρα από μεμονωμένα ερευνητικά έργα και παγιώνονται σε μια πιο μόνιμη βάση, δημιουργούνται συστάδες ανάπτυξης (growth clusters). Η συνεργασία της ερευνητικής κοινότητας με τις εγχώριες επιχειρήσεις, τόσο μέσω μεμονωμένων ερευνητικών έργων, όσο και μέσα από μια συστάδα, αποτελεί βασικό βήμα και στη διαδικασία αλλαγής του παραγωγικού υποδείγματος της χώρας σε μια πιο βιώσιμη και ανταγωνιστική κατεύθυνση. Στον στόχο της έξυπνης ανάπτυξης εντάσσεται και η προώθηση της ψηφιακής καινοτομίας και επιχειρηματικότητας, με την ενίσχυση των αναπτυξιακών προσπαθειών σε κλάδους υπηρεσιών που έχουν ένταση γνώσης και χρήσης ΤΠΕ. Ενδεικτικός τομέας με σημαντική ανάπτυξη και προοπτικές παγκοσμίως σε αυτή την κατεύθυνση είναι η ανάπτυξη εφαρμογών για χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες (fintech). Πέρα από την παραγωγή έρευνας, καινοτόμων προϊόντων και τεχνολογίας, σημαντική αναπτυξιακή διάσταση έχει και η διαδικασία εξάπλωσης της χρήσης των ΤΠΕ στις εγχώριες επιχειρήσεις. Σε αυτή την επενδυτική προτεραιότητα εντάσσονται έργα για ενίσχυση της μετάβασης βιομηχανιών στη νέα ψηφιακή εποχή (π.χ. μέσω αυτοματοποίησης της παραγωγής). Η αξιοποίηση της συνδεσιμότητας και των μεγάλων όγκων δεδομένων, του διαδικτύου των πραγμάτων, των λύσεων cloud computing και άλλων διαθέσιμων και αναπτυσσόμενων τεχνολογιών ενισχύει την ανταγωνιστικότητα τόσο βιομηχανιών όσο και επιχειρήσεων άλλων σημαντικών κλάδων της οικονομίας. ȴɿɳɶʌɲʅʅɲ3͘2: Ʌʌʉʏɸʌɲɿʊʏɻʏɸʎʏʉʐʍʏʊʖʉʐɹʇʐʋʆɻʎɲʆɳʋʏʐʇɻʎ ȴɻʅɿʉʐʌɶʀɲ ɸʋɿʄɸɶʅɹʆʘʆʃɸʆʏʌɿʃʙʆ ɸʌɸʐʆɻʏɿʃʙʆʃɹʆʏʌʘʆ ʃɲɿʋʌʉɶʌɲʅʅɳʏʘʆʍɸ ʏʉʅɸʀʎɲɿʖʅɼʎ ȴɻʅɿʉʐʌɶʀɲɸʌɸʐʆɻʏɿʃɼʎ ʏɸʖʆʉɶʆʘʍʀɲʎʃɲɿ ʄʑʍɸʘʆɈɅȵʍʏʉʆ ɷɻʅʊʍɿʉʏʉʅɹɲ Ʌʌʉʙɽɻʍɻ ɲʋʉʏɸʄɸʍʅɳʏʘʆ ɹʌɸʐʆɲʎ͕ʃɲɿʆʉʏʉʅʀɲʎ ʃɲɿʏɸʖʆʉʄʉɶʀɲʎʍʏɿʎ ɸʋɿʖɸɿʌɼʍɸɿʎ ɇʐʍʏɳɷɸʎɲʆɳʋʏʐʇɻʎ Ȳɿʉʅɻʖɲʆɿʃɼʅɸʏɳɴɲʍɻ ʃɲɿɸʋɿʖɸɿʌɻʅɲʏɿʃʊʏɻʏɲ ȴɻʅʊʍɿɲɷɿʉʀʃɻʍɻʃɲɿ ʗɻʔɿʉʋʉʀɻʍɻ ȸʄɸʃʏʌʉʆɿʃɼʐɶɸʀɲ;ĞŚĞĂůƚŚͿ Ɏɻʔɿɲʃɼɷɿɲʍʑʆɷɸʍɻ ʅʉʆɳɷʘʆɷɻʅʊʍɿɲʎ ɷɿʉʀʃɻʍɻʎ ȵʃʍʐɶʖʌʉʆɿʍʅʊʎʏʉʐ ɷɿʃɲʍʏɿʃʉʑʍʐʍʏɼʅɲʏʉʎ ȶʇʐʋʆɸʎʋʊʄɸɿʎ Ɏɻʔɿɲʃɹʎɷɸʇɿʊʏɻʏɸʎ ʃɲɿʗɻʔɿɲʃɼɹʆʏɲʇɻ από τα ταμεία που έχουν παρόμοια μορφή στη χώρα μας και συγχρηματοδοτούνται από ευρωπαϊκούς πόρους κατευθύνονται σε στήριξη καινοτόμων ιδεών σε αρχικές φάσεις επιχειρηματικότητας. Προτεραιότητα εντός του στόχου της έξυπνης ανάπτυξης αποτελεί η συσσώρευση και διάχυση ερευνητικής τεχνογνωσίας και εφαρμογών που έχουν δημιουργηθεί για τις ανάγκες του δημόσιου τομέα. Ήδη, τα μέτρα που επιβλήθηκαν για τον περιορισμό της εξάπλωσης της πανδημίας οδήγησαν σε ραγδαία αύξηση της χρήσης ΤΠΕ στις υπηρεσίες που προσφέρει ο δημόσιος τομέας προς τους πολίτες, αλλά και ως μέρος της εσωτερικής λειτουργίας του, από την ηλεκτρονική υγεία και την ηλεκτρονική μάθηση, έως την ηλεκτρονική διακυβέρνηση και τις ηλεκτρονικές δημόσιες συμβάσεις. Καθώς η δημόσια διοίκηση αποτελεί έναν ιδιαίτερα μεγάλο και σύνθετο οργανισμό, είναι σημαντικό η ερευνητική τεχνογνωσία και οι λύσεις που δημιουργούνται κατά τη διαδικασία ψηφιακού μετασχηματισμού του δημόσιου τομέα, να αξιοποιούνται επαρκώς, τόσο εντός της δημόσιας διοίκησης όσο και ευρύτερα στην κοινωνία. Η ψηφιοποίηση του δημοσίου τομέα είναι σημαντικό να διασφαλίζει την ψηφιακή ένταξη των κοινωνικά ευπαθών ομάδων, όπως τα ΑΜΕΑ. Ο ψηφιακός μετασχηματισμός του δημόσιου τομέα έχει σημαντική συνεισφορά και στην αντιμετώπιση αναπτυξιακών αναγκών που εκτείνονται πέρα από τη συμμόρφωση με τις τεχνολογικές εξελίξεις. Η ηλεκτρονική διακυβέρνηση, μέσω της απλοποίησης των διοικητικών διαδικασιών και της ψηφιακής διασύνδεσης μεταξύ των μονάδων της δημόσιας διοίκησης, θα διευκολύνει σημαντικά τον δημόσιο τομέα στην διεκπεραίωση του έργου του, επιτυγχάνοντας σημαντική εξοικονόμηση πόρων, απαντώντας έτσι και στην πρόκληση για τη διατήρηση της δημοσιονομικής πειθαρχίας. Επιπροσθέτως, ο εκσυγχρονισμός του δικαστικού συστήματος απαντάει στην ανάγκη αλλαγής του παραγωγικού υποδείγματος, καθώς ο αργός ρυθμός απονομής δικαιοσύνης στη χώρα αποτελεί ανασταλτικό παράγοντα στην προσέλκυση επενδύσεων. Επιπλέον, η ψηφιοποίηση του κατασκευαστικού τομέα θα συντελέσει στην ενιαία και καθολική εφαρμογή τεκμηριωμένων διαδικασιών κεντρικού ελέγχου, απλούστευσης, παρακολούθησης και διαφάνειας μέσω της ψηφιοποίησης του συστήματος σχεδιασμού, υλοποίησης και διαχείρισης των υποδομών, σύμφωνα με τις ευρωπαϊκές και τις εθνικές πολιτικές. Η περαιτέρω ψηφιοποίηση του τομέα της δημόσιας υγείας θα συνεισφέρει και σε κοινωνικούς στόχους, βελτιώνοντας την πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας στους πολίτες της χώρας. Τέλος, ο ψηφιακός μετασχηματισμός των αστικών περιοχών της χώρας θα βελτιώσει την καθημερινότητα των κατοίκων τους, ενώ περιορίζοντας την κυκλοφοριακή συμφόρηση θα συνεισφέρει και στην επίτευξη των στόχων άμβλυνσης των συνεπειών της κλιματικής αλλαγής και βελτίωσης της ποιότητας του αέρα. Ο ψηφιακός μετασχηματισμός της ελληνικής οικονομίας απαιτεί ενίσχυση των ψηφιακών δεξιοτήτων των τωρινών αλλά και των μελλοντικών εργαζομένων. Αυτή η ενίσχυση μπορεί να επιτευχθεί μέσω της κατάλληλης κατάρτισης των εργαζομένων, ιδιαίτερα σε θέσεις εργασίας που αντιμετωπίζουν αυξημένο κίνδυνο κατάργησης λόγω αυτοματοποίησης, αλλά και σε τομείς όπου η φύση της δουλειάς θα αλλάξει με την εισαγωγή νέων τεχνολογιών. Για τις κοινωνικά ευπαθείς ομάδες ελλοχεύει αυξημένος κίνδυνος ψηφιακού αποκλεισμού. Έτσι, οι πρωτοβουλίες για ενίσχυση των ψηφιακών δεξιοτήτων και της ψηφιακής ένταξης έχουν σημαντικές επιδράσεις και στην αντιμετώπιση κοινωνικών επιπτώσεων, όπως η ανεργία και ο αποκλεισμός, αλλά και στην προσπάθεια στροφής του παραγωγικού υποδείγματος προς την παραγωγή προϊόντων και υπηρεσιών με υψηλότερη προστιθέμενη αξία. 3.2 Πράσινη Ανάπτυξη Για να είναι διατηρήσιμη η ανάπτυξη μιας οικονομίας και να πετυχαίνει υψηλές επιδόσεις σε όρους κοινωνικής ευημερίας, απαραίτητη είναι η μέριμνα για την ορθή διαχείριση των πόρων και την προστασία του περιβάλλοντος. Επιπλέον, η αλλαγή του κλίματος αποτελεί τη μεγαλύτερη πρόκληση που θα αντιμετωπίσει η ανθρωπότητα τα επόμενα χρόνια, επηρεάζοντας κάθε πτυχή της ανθρώπινης δραστηριότητας. Για αυτόν τον λόγο, η πράσινη ανάπτυξη αποτελεί έναν από τους πέντε βασικούς πυλώνες του αναπτυξιακού σχεδιασμού του ΕΠΑ. Ο στόχος της πράσινης ανάπτυξης εξειδικεύεται σε τρεις επιμέρους ειδικούς στόχους: - Μετάβαση σε κυκλική οικονομία - Προστασία του περιβάλλοντος - Αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής πράσινης ανάπτυξης ως βασικού αναπτυξιακού στόχου πηγάζει κυρίως από την ανάγκη για προστασία του περιβάλλοντος και την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Ωστόσο, η πράσινη ανάπτυξη συνάδει και με την προσπάθεια για πληρέστερη αξιοποίηση των συγκριτικών πλεονεκτημάτων της χώρας. Ειδικότερα, το ισχυρό αιολικό δυναμικό και η ενισχυμένη ηλιοφάνεια στη χώρα στηρίζουν την ανάπτυξη των αντίστοιχων ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (ΑΠΕ). Ταυτόχρονα, η ιδιαίτερα πλούσια βιοποικιλότητα και ευρύτερα το φυσικό περιβάλλον της χώρας ευνοούν την ανάπτυξη πρωτοβουλιών στον τομέα της πράσινης επιχειρηματικότητας. Κεντρικό ρόλο στην προσπάθεια πράσινης ανάπτυξης έχει η διαδικασία μετασχηματισμού του ενεργειακού τομέα. Οι σχετικές προτεραιότητες περιλαμβάνουν πρωτοβουλίες για αύξηση της ενεργειακής απόδοσης, απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα και αύξηση της χρήσης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και τεχνολογιών συμπαραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας και θερμότητας. Είναι χαρακτηριστικό ότι το Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα προβλέπει ότι την περίοδο 2020-2030 για την επίτευξη των περιβαλλοντικών στόχων απαιτούνται επενδύσεις συνολικής αξίας 43,8 δισεκ. ευρώ σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, υποδομές και δίκτυα, ενεργειακή απόδοση, κυκλική οικονομία και άλλους σχετικούς τομείς. Επίσης, στη διαδικασία μετασχηματισμού του ενεργειακού τομέα θα συμβάλουν δράσεις ενεργειακής αναβάθμισης Δημοσίων Κτιρίων, συμπεριλαμβανομένου του ελέγχου στατικής επάρκειάς τους, τις οποίες ήδη εκπονούν τα αρμόδια υπουργεία. Πολύ σημαντικό έργο στρατηγικής σημασίας σε αυτή τη προτεραιότητα αποτελεί η απολιγνιτοποίηση του τομέα παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, με την ανάπτυξη παραγωγικών δομών που αξιοποιούν άλλες πηγές ενέργειας, αλλά και με την ανάληψη πρωτοβουλιών για την ανάπτυξη άλλων οικονομικών δραστηριοτήτων που προσφέρουν βιώσιμες ευκαιρίες απασχόλησης και επιχειρηματικότητας στους κάτοικους των περιοχών που πλήττονται από τη διαδικασία απολιγνιτοποίησης. Πέρα από ενέργειες που αποβλέπουν στον περιορισμό της κλιματικής αλλαγής, υπάρχει έντονη ανάγκη και για υλοποίηση δράσεων που θα περιορίζουν τις επιπτώσεις που αυτή προκαλεί μέσα από την αυξημένη συχνότητα ακραίων καιρικών φαινομένων. Αναδεικνύονται έτσι ως προτεραιότητες η ανάπτυξη υποδομών πρόληψης και διαχείρισης κινδύνων και προστασίας, η υλοποίηση δράσεων πρόληψης, ετοιμότητας, αντιμετώπισης και βραχείας αποκατάστασης με στόχο τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης τις πρώτες ώρες και ημέρες μετά την εκδήλωση της καταστροφής, καθώς και η επαναφορά των πληγεισών υποδομών σε λειτουργία. Ειδική μέριμνα θα πρέπει να ληφθεί κατά τον σχεδιασμό αυτών για τις ευπαθείς ομάδες που ενδέχεται να πληγούν περισσότερο και να χρήζουν εξειδικευμένης αντιμετώπισης, όπως τα ΑΜΕΑ. Στον τομέα της πρόληψης των επιπτώσεων από φυσικές καταστροφές περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, δράσεις στατικής ενίσχυσης και ελέγχου της στατικής επάρκειας Δημοσίων Κτιρίων, τις οποίες εκπονεί το ΥΠΥΜΕ, καθώς και η ανάπτυξη, ο εκσυγχρονισμός ή/και η συντήρηση αντιπλημμυρικών έργων, φραγμάτων, εγγειοβελτιωτικών, υδραυλικών υποδομών κ.λπ. Η αποτελεσματικότερη διαχείριση των πόρων αποτελεί βασική επιδίωξη και όσον αφορά στον ειδικό στόχο μετάβασης σε κυκλική οικονομία. Σημαντικές είναι οι υστερήσεις της χώρας στον τομέα διαχείρισης στερεών και υγρών αποβλήτων, ο οποίος αναμφισβήτητα αποτελεί επενδυτική προτεραιότητα. Στον ειδικό στόχο για μετάβαση σε κυκλική οικονομία εντάσσεται ως προτεραιότητα και η στήριξη φιλικών προς το περιβάλλον διεργασιών παραγωγής, οι οποίες επιτυγχάνουν αποδοτικότερη χρήση των πόρων. Ο αντίκτυπος δράσεων αυτής της προτεραιότητας επεκτείνεται πέρα από το περιβαλλοντικό θέμα και στην ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας των εγχώριων επιχειρήσεων. Αντίστοιχες προεκτάσεις στο θέμα της αλλαγής του παραγωγικού υποδείγματος έχουν και δράσεις για ενίσχυση της πράσινης επιχειρηματικότητας, καθώς και ȴɿɳɶʌɲʅʅɲ3͘3: Ʌʌʉʏɸʌɲɿʊʏɻʏɸʎʏʉʐʍʏʊʖʉʐʋʌɳʍɿʆɻʎɲʆɳʋʏʐʇɻʎ ȵʆɸʌɶɸɿɲʃɼɲʋʊɷʉʍɻ ɇʏɼʌɿʇɻȰɅȵ– ʍʐʅʋɲʌɲɶʘɶɼ Ȱʋɸʇɳʌʏɻʍɻɲʋʊʉʌʐʃʏɳ ʃɲʑʍɿʅɲ- ɸʆɸʌɶɸɿɲʃɼ ʅɸʏɳɴɲʍɻ ɅʌʊʄɻʗɻΘɷɿɲʖɸʀʌɿʍɻ ʃɿʆɷʑʆʘʆ Ȱʆɳʋʏʐʇɻʐʋʉɷʉʅʙʆ ʋʌʉʍʏɲʍʀɲʎ Ʌɲʌʉʖɼʋʊʍɿʅʉʐʆɸʌʉʑ Θɷɿɲʖɸʀʌɿʍɻʐɷɳʏʘʆ ȴɿɲʖɸʀʌɿʍɻʍʏɸʌɸʙʆʃɲɿ ʐɶʌʙʆɲʋʉɴʄɼʏʘʆ ɇʏɼʌɿʇɻʔɿʄɿʃʙʆʋʌʉʎʏʉ ʋɸʌɿɴɳʄʄʉʆɷɿɸʌɶɲʍɿʙʆ ʋɲʌɲɶʘɶɼʎΘ ɲʋʉɷʉʏɿʃɼʎʖʌɼʍɻʎ ʋʊʌʘʆ Ȱʆɳɷɸɿʇɻ͕ʋʌʉʍʏɲʍʀɲʃɲɿ ɲʇɿʉʋʉʀɻʍɻʏɻʎʔʐʍɿʃɼʎ ʃʄɻʌʉʆʉʅɿɳʎ Ʌʌɳʍɿʆɻ ɸʋɿʖɸɿʌɻʅɲʏɿʃʊʏɻʏɲ Ʌʌɳʍɿʆɸʎʋʊʄɸɿʎ Ʌɲʌʉʖɼʋʊʍɿʅʉʐʆɸʌʉʑ Θɷɿɲʖɸʀʌɿʍɻʐɷɳʏʘʆʃɲɿ ʐɶʌʙʆɲʋʉɴʄɼʏʘʆ ȴɿɲʖɸʀʌɿʍɻʍʏɸʌɸʙʆ ɲʋʉɴʄɼʏʘʆ αποτίμηση και ανταμοιβή (monetisation) της αξίας που δημιουργείται με αυτόν τον τρόπο. Αντίστοιχα, ενώ η προστασία της φυσικής κληρονομιάς έχει εγγενή αξία, η ανάδειξή της επιτρέπει την αξιοποίησή της στην ανάπτυξη και προώθηση προϊόντων, όπως τουριστικοί προορισμοί, φυτικά καλλυντικά προϊόντα και προϊόντα ΠΟΠ και ΠΓΕ. Η προσπάθεια πράσινης ανάπτυξης επεκτείνεται και σε έργα που εντάσσονται στην επενδυτική προτεραιότητα για ένα περισσότερο φυσικό αστικό περιβάλλον. Εκτός από την προστασία του περιβάλλοντος, οι πράσινες πόλεις προσφέρουν, με τον τρόπο αυτό μια καλύτερη ποιότητα ζωής στους κατοίκους τους και συνεισφέρουν στην προσέλκυση επενδύσεων. Σημαντικές παρεμβάσεις που μπορούν να προσδώσουν μεγάλη προστιθέμενη αξία περιλαμβάνουν τη δημιουργία πράσινων χρηματοδοτικών εργαλείων και ταμείων για προώθηση της κυκλικής οικονομίας, της πράσινης επιχειρηματικότητας και του ενεργειακού μετασχηματισμού. 3.3 Κοινωνική Ανάπτυξη Μια επιπλέον σημαντική διάσταση της οικονομικής ανάπτυξης που της επιτρέπει να διατηρείται διαχρονικά είναι η εξασφάλιση της κοινωνικής συνοχής και ευημερίας. Εξάλλου, η μεγέθυνση της οικονομίας δεν αποτελεί αυτοσκοπό, αλλά είναι επιθυμητή στον βαθμό που βελτιώνει τις συνθήκες διαβίωσης στο σύνολο της κοινωνίας, συμπεριλαμβανομένων και των ευπαθών ομάδων πληθυσμού. Ο στόχος της κοινωνικής ανάπτυξης εξειδικεύεται σε τέσσερις επιμέρους ειδικούς στόχους που αντιστοιχούν σε τομείς κοινωνικής πολιτικής: - Υγεία και αθλητισμός - Απασχόληση - Παιδεία - Κοινωνική συνοχή ȴɿɳɶʌɲʅʅɲ3͘4: Ʌʌʉʏɸʌɲɿʊʏɻʏɸʎʏʉʐʍʏʊʖʉʐʃʉɿʆʘʆɿʃɼʎɲʆɳʋʏʐʇɻʎ ɉɶɸʀɲ- ʐʋʉɷʉʅɹʎ͕ ɸʇʉʋʄɿʍʅʊʎ ɉʋʉɷʉʅɹʎʍʏʉʆʏʉʅɹɲʏʉʐ ɲɽʄɻʏɿʍʅʉʑ Ɉʊʆʘʍɻʏʘʆʋʉʄɿʏɿʃʙʆ ɲʋɲʍʖʊʄɻʍɻʎ ȴʌɳʍɸɿʎɸʃʋɲʀɷɸʐʍɻʎ– ʃɲʏɳʌʏɿʍɻʎɸʌɶɲɺʉʅɹʆʘʆ ȵʆʍʘʅɳʏʘʍɻɸʐʋɲɽʙʆ ʉʅɳɷʘʆʋʄɻɽʐʍʅʉʑʍʏʉ ɸʌɶɲʏɿʃʊɷʐʆɲʅɿʃʊ Ⱦʉɿʆʘʆɿʃɹʎɸʋɸʆɷʑʍɸɿʎ ;ʍʏɼʌɿʇɻʏɻʎʉɿʃʉɶɹʆɸɿɲʎ͕ ɸʆʀʍʖʐʍɻʋʌʉʍʖʉʄɿʃɼʎ ɲɶʘɶɼʎͿ ȵʆʍʘʅɳʏʘʍɻɸʐʋɲɽʙʆ ʉʅɳɷʘʆʋʄɻɽʐʍʅʉʑʍʏɻʆ ɸʃʋɲʀɷɸʐʍɻ ȵʆʀʍʖʐʍɻʐʋʉɷʉʅʙʆɶɿɲ ɴɸʄʏʀʘʍɻʏɻʎ ɸʆʍʘʅɳʏʘʍɻʎȰɀȵȰ Ȱʆʏɿʅɸʏʙʋɿʍɻ ɲʆɿʍʉʏɼʏʘʆʍʏɿʎ ɲʋʉʅɲʃʌʐʍʅɹʆɸʎʃɲɿ ʆɻʍɿʘʏɿʃɹʎʋɸʌɿʉʖɹʎ Ƀʄʉʃʄɻʌʘʅɹʆɻɲʆɳʋʏʐʇɻ ʏʘʆɲʍʏɿʃʙʆ͕ɲɶʌʉʏɿʃʙʆ ʃɲɿʋɲʌɳʃʏɿʘʆʋɸʌɿʉʖʙʆ Ȱʆɳʋʏʐʇɻʃɲɿ ɸʃʍʐɶʖʌʉʆɿʍʅʊʎ ʐʋʉɷʉʅʙʆʊʄʘʆʏʘʆ ɴɲɽʅʀɷʘʆɸʃʋɲʀɷɸʐʍɻʎ Ʌʌʊʏʐʋɸʎʅʉʆɳɷɸʎ ɷɸʐʏɸʌʉɴɳɽʅɿɲʎ ɸʃʋɲʀɷɸʐʍɻʎ ɸʋɲɶɶɸʄʅɲʏɿʃɼʎ ʃɲʏɸʑɽʐʆʍɻʎ ȴɿɸɽʆʉʋʉʀɻʍɻʏʘʆȰȵȻ Ʌʌʉʍɹʄʃʐʍɻ ʃɲʏɲʌʏɿʍʅɹʆʘʆȵʄʄɼʆʘʆ ɲʋʊʏʉɸʇʘʏɸʌɿʃʊ;ƌĂŝŶ 'ĂŝŶͿ Ȱʍʔɳʄɸɿɲ͕ʋʌʉʍʏɲʍʀɲʃɲɿ ɷɿʃɲɿʉʍʑʆɻ Αναδεικνύονται δεκαπέντε προτεραιότητες που εντάσσονται στον σκοπό της κοινωνικής ανάπτυξης (Διάγραμμα 3.4 και Πίνακας 3.3). Ενώ βασική επιδίωξη των προτεραιοτήτων εδώ είναι η αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση των κοινωνικών επιπτώσεων της οικονομικής κρίσης, σημαντική είναι η συνεισφορά των δράσεων που εντάσσονται σε αυτές τις προτεραιότητες και στην αντιμετώπιση άλλων σημαντικών αναπτυξιακών αναγκών. Ενδεικτικά, όπως αναδείχθηκε από τις σοβαρότατες επιπτώσεις της πανδημίας στην παγκόσμια οικονομική δραστηριότητα, οι επενδύσεις στον τομέα της δημόσιας υγείας, πέρα από την άμεση ενίσχυση της κοινωνικής ωφέλειας, είναι απαραίτητες για την αντιμετώπιση της πρόκλησης της εξάπλωσης της τρέχουσας και ενδεχόμενων μελλοντικών πανδημιών και για κάθε απειλή για την δημόσια υγεία. Επιπλέον, οι κοινωνικές επενδύσεις για τη στήριξη της οικογένειας και την ενίσχυση της προσχολικής αγωγής, καθώς και οι υπόλοιπες παρεμβάσεις για τη στήριξη της δημόσιας εκπαίδευσης, αποτελούν το βασικό εργαλείο παρέμβασης για μετριασμό των δυσμενών δημογραφικών τάσεων. Η διεθνοποίηση των ΑΕΙ έρευνας στη χώρα, ενώ συμβάλλουν και στην ενίσχυση της εξωστρέφειας. Τέλος, η ενίσχυση της εκπαίδευσης, καθώς και οι πολιτικές για ενσωμάτωση ευπαθών ομάδων του πληθυσμού και άλλες παρεμβάσεις για τόνωση της απασχόλησης, συνάδουν με τον στόχο αλλαγής του παραγωγικού υποδείγματος της χώρας. Αναλυτικότερα, πολύ σημαντική επενδυτική προτεραιότητα στην τρέχουσα συγκυρία αποτελεί η ενίσχυση των υποδομών και του εξοπλισμού στο σύστημα της δημόσιας υγείας. Ιδιαίτερη πρόκληση εδώ προέρχεται από τη μορφολογία της ελληνικής επικράτειας, με ακριτικά νησιά και απομακρυσμένες ηπειρωτικές περιοχές. Άλλη πρόκληση αφορά το γεγονός ότι το κόστος λειτουργίας ενός νοσοκομείου ή κέντρου υγείας είναι δυσανάλογα υψηλό σε σύγκριση με το κόστος εγκατάστασής του. Τέλος, όπως αποδείχθηκε από την πανδημία του ιού SARS-CoV-2, είναι πολύ σημαντικό για την οικονομία μιας χώρας να έχει ένα σύστημα δημόσιας υγείας με ετοιμότητα να ανταποκριθεί σε κρίσεις, σε πολύ απότομη αύξηση της ζήτησης για συγκεκριμένες υπηρεσίες, εγκαταστάσεις, εξοπλισμό και αναλώσιμα, οι οποίες σε κανονικές συνθήκες αξιοποιούνται σε πολύ μικρότερο βαθμό, καθώς οι επενδύσεις σε ανθεκτικά, αποτελεσματικά, συστήματα υγείας αποτελούν επενδύσεις στην βιωσιμότητα της οικονομικής ανάπτυξης. Για την αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων, απαιτείται ένα δημόσιο σύστημα υγείας που χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερα υψηλό βαθμό ευελιξίας, προσαρμοστικότητας και ετοιμότητας. Ενδεικτικές παρεμβάσεις εδώ περιλαμβάνουν την ανάπτυξη σχεδίων επείγουσας επέμβασης (contingency planning) με συμπράξεις με τον ιδιωτικό τομέα για την εξασφάλιση της δυνατότητας γρήγορης μετατροπής εγκαταστάσεων σε κλινικές αναφοράς επικίνδυνων νόσων, καθώς και τη δημιουργία στρατηγικών αποθεμάτων υλικών και εξοπλισμού που ενδέχεται να χρειαστούν σε μια πανδημία. Η στρατηγική της καθολικής υγειονομικής κάλυψης απαιτεί την ανάπτυξη, ενοποίηση και βέλτιστη δυνατή αξιοποίηση των πόρων, υποδομών και τεχνολογιών, μέσα και από την αλλαγή της ιεράρχησης των παρεχόμενων υπηρεσιών με επίκεντρο ένα δίκτυο υπηρεσιών ολοκληρωμένης φροντίδας. Σε αυτή την κατεύθυνση, απαιτείται ο αναπροσανατολισμός του συστήματος υγείας από ένα σύστημα δομημένο γύρω από οργανισμούς περίθαλψης σε ένα σύστημα υγείας σχεδιασμένο για τους ανθρώπους, τις ανάγκες και τις προσδοκίες τους, που επιτυγχάνεται ιδίως μέσω της ουσιαστικής αναβάθμισης των υπηρεσιών Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας. Η βελτίωση της υγείας των πολιτών δεν αφορά μόνο την παροχή καλύτερων υπηρεσιών υγειονομικής περίθαλψης, αλλά και τη λήψη προληπτικών μέτρων μέσω της υιοθέτησης ενός υγιέστερου τρόπου ζωής από τους πολίτες. Κεντρικό ρόλο στην επίτευξη αυτού του στόχου κατέχουν ο μαζικός αθλητισμός και η διευκόλυνση των πολιτών στην άσκηση αθλητικών δραστηριοτήτων. Επομένως, ως προτεραιότητα εντάσσεται και η ανάπτυξη των υποδομών στον τομέα του αθλητισμού. Κρίσιμος τομέας άσκησης κοινωνικής πολιτικής με σημαντικό αναπτυξιακό αντίκτυπο αποτελεί η μέριμνα για την τόνωση της απασχόλησης. Εδώ εντάσσονται οι πολιτικές απασχόλησης, οι οποίες αποσκοπούν στην επανένταξη των ανέργων στην αγορά εργασίας, καθώς και τα προγράμματα κατάρτισης εργαζομένων που έχουν τον στόχο να αποκτήσουν οι εργαζόμενοι δεξιότητες απαραίτητες για την ενεργή παραμονή τους στην αγορά εργασίας στο ταχύτατα μεταβαλλόμενο παγκόσμιο περιβάλλον. Σημαντικές προτεραιότητες είναι και η στήριξη δράσεων για την ενσωμάτωση ευπαθών ομάδων του πληθυσμού11 στο εργατικό δυναμικό και στην εκπαίδευση. Ιδιαίτερη μέριμνα θα πρέπει να δοθεί στην ενσωμάτωση των ΑΜΕΑ και των μεταναστών. Προοπτικές για αποτελεσματικότερη ενίσχυση της απασχόλησης και ενσωμάτωση ευπαθών ομάδων δημιουργούνται με την θέσπιση εργαλείων συγχρηματοδότησης και μέσω ειδικών προγραμμάτων του άρθρου 130 του ν. 4635/2019 για την παροχή μικροπιστώσεων και προσωποποιημένης συμβουλευτικής (mentoring). Ο βασικός σκοπός των μικροπιστώσεων είναι η βελτίωση της χρηματοδότησης (access to finance) ευάλωτων ομάδων που επιθυμούν να δημιουργήσουν ή να επεκτείνουν την επιχειρηματική τους δραστηριότητα. Ιδιαίτερη μέριμνα θα πρέπει να ληφθεί για την ενσωμάτωση των ΑΜΕΑ, των αστέγων και των μεταναστών, καθώς και στην εξασφάλιση κατάλληλων πρότυπων χώρων υποδοχής, στέγασης και σίτισης των πλέον ευάλωτων ομάδων του πληθυσμού. Οι χώροι αυτοί θα προσφέρουν και άλλου τύπου υπηρεσίες απαραίτητες για την επίτευξη της κοινωνικής ενσωμάτωσης και την αποφυγή της ιδρυματοποίησης των ατόμων. Με την παράλληλη υποστήριξη από ομάδα ειδικών, όπως κοινωνικοί λειτουργοί, ψυχίατροι, ψυχολόγοι και την υλοποίηση δράσεων ένταξης στην αγορά εργασίας, δύναται να μεγιστοποιηθεί η ωφέλεια του προγράμματος, καθώς δεν θα αποβλέπει μόνο στην αποκλειστική βραχυπρόθεσμη κάλυψη των βασικών αναγκών (τροφή και στέγαση), αλλά ταυτόχρονα θα εστιάζει στην επίλυση των βαθύτερων αιτιών, προσδίδοντας μακροχρόνιο θετικό αντίκτυπο. Η κοινωνική, ψυχολογική και επαγγελματική ενδυνάμωση, οδηγούν στην κοινωνική επανένταξη και μακροπρόθεσμα μπορούν να μειώσουν τον αριθμό των ωφελούμενων στις μονάδες αυτές. 11 Οι ευπαθείς ομάδες πληθυσμού διακρίνονται σε δύο κατηγορίες - ευάλωτες και ειδικές (ν. 4019/2011, Α’ 216). Στις ευάλωτες ανήκουν οι ομάδες του πληθυσμού που η ένταξη τους στην κοινωνική και οικονομική ζωή εμποδίζεται από σωματικά και ψυχικά αίτια ή λόγω παραβατικής συμπεριφοράς (άτομα με αναπηρίες, εξαρτημένα ή απεξαρτημένα από ουσίες άτομα, οροθετικοί, φυλακισμένοι, αποφυλακισμένοι, ανήλικοι παραβάτες). Στις ειδικές ανήκουν οι ομάδες οι οποίες βρίσκονται σε μειονεκτική θέση ως προς την ομαλή ένταξή τους στην αγορά εργασίας, από οικονομικά, κοινωνικά και πολιτισμικά αίτια (άνεργοι νέοι, άνεργες γυναίκες, άνεργοι άνω των πενήντα ετών, μακροχρόνια άνεργοι, αρχηγοί μονογονεϊκών οικογενειών, μέλη πολύτεκνων οικογενειών, γυναίκες θύματα κακοποίησης, αναλφάβητοι, κάτοικοι απομακρυσμένων ορεινών και νησιωτικών περιοχών, άτομα με πολιτισμικές ιδιαιτερότητες, μετανάστες και πρόσφυγες). απομακρυσμένες και νησιωτικές περιοχές. Ενδεικτική παρέμβαση εδώ είναι το μέτρο του μεταφορικού ισοδύναμου ή της επιδότησης άγονων γραμμών, που εξασφαλίζει ότι αυτές οι περιοχές έχουν πρόσβαση σε δημόσια μέσα συγκοινωνίας που τις συνδέουν με την υπόλοιπη χώρα. Σημαντική για την εξομάλυνση των ανισοτήτων μεταξύ των περιφερειών της χώρας είναι και η προτεραιότητα για ολοκληρωμένη ανάπτυξη των αστικών, αγροτικών και παράκτιων περιοχών. Στις προτεραιότητες της κοινωνικής ανάπτυξης εντάσσεται και η διατήρηση του περιβάλλοντος ασφάλειας και προστασίας, καθώς και η βελτίωση των υποδομών του συστήματος δικαιοσύνης. Η καταπολέμηση του οργανωμένου και του διασυνοριακού εγκλήματος, η προστασία των εθνικών και ευρωπαϊκών κρίσιμων υποδομών και άλλες δράσεις διατήρησης της εσωτερικής ασφάλειας, πέρα από τα προφανή κοινωνικά οφέλη για τους πολίτες της χώρας, έχουν και σημαντικές οικονομικές προεκτάσεις, ειδικά όσον αφορά την προσέλκυση επισκεπτών και επενδύσεων από το εξωτερικό. Συνεισφορά στην ενίσχυση της απασχόλησης, αλλά και στην αλλαγή του παραγωγικού υποδείγματος και στην εξομάλυνση των δημογραφικών εξελίξεων, έχουν και οι προτεραιότητες στον τομέα της παιδείας. Η επέκταση (σε χρονική διάρκεια) και η εμβάθυνση (σε ποσοστό των νοικοκυριών) της κάλυψης του πληθυσμού από την προσχολική αγωγή, καθώς και η ενίσχυση της ποιότητας των προσφερόμενων υπηρεσιών, απαιτούν σημαντικές επενδύσεις σε υποδομές, συστήματα αξιολόγησης και συνεχή κατάρτιση του προσωπικού. Εκτός από θετικές συνέπειες για την περαιτέρω ανάπτυξη των γνωστικών δεξιοτήτων των παιδιών, η βελτίωση της δημόσιας προσχολικής αγωγής μπορεί να οδηγήσει σε αύξηση του οικονομικά ενεργού πληθυσμού, καθώς η συμμετοχή των γυναικών στο εργατικό δυναμικό της χώρας παραμένει σε ιδιαίτερα χαμηλό ποσοστό συγκριτικά με τις άλλες χώρες μέλη της ΕΕ. Σημαντικές είναι και οι δράσεις για την ανάπτυξη και τον εκσυγχρονισμό των υποδομών σε όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης. Όπως αποδείχθηκε και με την πανδημία, η χρήση των ψηφιακών τεχνολογιών στα σχολεία της χώρας αναδεικνύεται πλέον ως απολύτως αναγκαία διαδικασία. Σε αυτή την κατεύθυνση, περιλαμβάνονται η ενίσχυση των ψηφιακών υποδομών και η ταυτόχρονη επιμόρφωση των εκπαιδευτικών στη χρήση τους. Ειδικά για την δευτεροβάθμια εκπαίδευση, η δημιουργία πρότυπων μονάδων επαγγελματικής κατεύθυνσης, διασυνδεδεμένων με την τοπική παραγωγή, θα έδινε εναλλακτικές διεξόδους σε όσους μαθητές δεν επιλέγουν να συνεχίσουν στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, ενισχύοντας παράλληλα και την ανάγκη για στροφή του παραγωγικού υποδείγματος σε διαδικασίες που απαιτούν τεχνικά καταρτισμένο προσωπικό. Τέλος, ειδικά για την τριτοβάθμια εκπαίδευση, προτεραιότητα αποτελεί η ενίσχυση του διεθνούς προσανατολισμού των ΑΕΙ, με την προσέλκυση αλλοδαπών φοιτητών και καθηγητών σε ξενόγλωσσα προγράμματα. Στη συγκεκριμένη δράση υπάρχουν σημαντικές αναπτυξιακές δυνατότητες που συνδέονται με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του φυσικού περιβάλλοντος και της πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας, ειδικά σε πεδία, όπως οι κλασσικές σπουδές, η φιλοσοφία, η αρχαιολογία και οι τουριστικές σπουδές. Η συγκεκριμένη προτεραιότητα συνδέεται στενά με την ευρύτερη προσπάθεια προσέλκυσης καταρτισμένων Ελλήνων, ερευνητών και μη, που ζουν στο εξωτερικό, πολλοί εκ των οποίων έφυγαν τα τελευταία χρόνια λόγω της οικονομικής κρίσης (brain gain). Εκτός από σημαντικές πρωτοβουλίες στον τομέα της εκπαίδευσης, αυτές οι δράσεις συμβάλλουν σημαντικά και στην ενίσχυση της εξωστρέφειας της χώρας. 3.4 Ανάπτυξη Υποδομών Οι υποδομές μιας χώρας έχουν καταλυτικό ρόλο για την οικονομική της ανάπτυξη. Για αυτόν τον λόγο, η συντήρηση και η ανάπτυξη των υποδομών, καθώς και η ολοκλήρωση όλων των υποδομών που είναι σε εξέλιξη, ασχέτως τρόπου χρηματοδότησης, αναδεικνύεται ως ένας από τους πέντε αναπτυξιακούς στόχους του ΕΠΑ. Ο στόχος ανάπτυξης υποδομών εξειδικεύεται σε τρεις ειδικούς στόχους για την ανάπτυξη, τη βελτίωση και τον εκσυγχρονισμό των δικτύων, των μεταφορών και της εφοδιαστικής αλυσίδας. Σε αυτό το πλαίσιο, αναδεικνύονται έντεκα προτεραιότητες (Διάγραμμα 3.5 και Πίνακας 3.4 στο Παράρτημα). Οι περισσότερες από τις προτεραιότητες αφορούν συγκεκριμένους τομείς με σημαντικά περιθώρια για εκσυγχρονισμό, βελτίωση, συντήρηση και περαιτέρω ανάπτυξη ή ολοκλήρωση, όπως οι υποδομές ΤΠΕ, τα ενεργειακά δίκτυα, τα λιμάνια, το σιδηροδρομικό δίκτυο, οι οδικές υποδομές, οι υποδομές των αερομεταφορών και τα υδατοδρόμια. Σημαντική ώθηση στην ανάπτυξη πολλών από αυτές τις υποδομές προέρχεται από τις αναπτυξιακές δυνατότητες που προσφέρει η γεωγραφική θέση της χώρας στο σταυροδρόμι τριών ηπείρων, η οποία καθιστά την Ελλάδα εν δυνάμει ενεργειακό και εμπορικό κόμβο. Σημαντικές είναι και οι κοινωνικές ανάγκες που εξυπηρετούν οι προτεραιότητες εδώ, σε όρους άμβλυνσης των ανισοτήτων μεταξύ των περιφερειών της χώρας και της ενσωμάτωσης ευπαθών ομάδων του πληθυσμού, ειδικά όσον αφορά στην ανάπτυξη των λιμενικών υποδομών, του σιδηροδρομικού δικτύου, του τοπικού οδικού δικτύου, της οδικής ασφάλειας και της αστικής κινητικότητας. Τέλος, μέσω της ψηφιοποίησης των μεταφορών, της ανάπτυξης του σιδηροδρομικού δικτύου και της πολυτροπικής κινητικότητας, μειώνεται το σημαντικό περιβαλλοντικό αποτύπωμα των μεταφορών, καθώς εκτιμάται ότι το 15% των παγκόσμιων εκπομπών CO2 προέρχονται από τις μεταφορές12. 12 World Resources Institute, 2017. networks). Στην τομή των δικτύων ΤΠΕ και των ενεργειακών δικτύων βρίσκονται και τα έργα για την ανάπτυξη των ευφυών δικτύων, τα οποία εκτός από ηλεκτρική ενέργεια, μεταφέρουν και δεδομένα σε πραγματικό χρόνο για τη χρήση ενέργειας από τους καταναλωτές και για την κατάσταση του δικτύου. Στον τομέα ενέργειας, η γεωγραφική θέση της Ελλάδας και το υψηλό δυναμικό για την παραγωγή ενέργειας από ΑΠΕ (αιολικής και ηλιακής) δημιουργούν ευνοϊκές συνθήκες για ενίσχυση της συμμετοχής της χώρας στα διεθνή ενεργειακά δίκτυα. Με την ενίσχυση της εγχώριας παραγωγής από ΑΠΕ και τη διαφοροποίηση των ενεργειακών πηγών μέσα από την ανάπτυξη των ενεργειακών δικτύων και υποδομών, ενισχύεται και η ενεργειακή ασφάλεια της χώρας. Σημαντική περιβαλλοντική και αναπτυξιακή διάσταση έχουν και η ολοκλήρωση των έργων ανάπτυξης του δικτύου φυσικού αερίου μέσης και χαμηλής πίεσης και οι συνδέσεις των οικιακών, εμπορικών και βιομηχανικών καταναλωτών σε αυτό. Στο κομμάτι των εμπορικών ροών, χρειάζονται σημαντικές επενδύσεις για τη βελτίωση και τον εκσυγχρονισμό των οδικών, σιδηροδρομικών και λιμενικών υποδομών που θα δώσουν τη δυνατότητα να λειτουργήσει η χώρα ως βασική πύλη εισόδου για τα ασιατικά προϊόντα στην Ευρώπη. Σε συνδυασμό με τη δυναμική παρουσία της ελληνικής ναυτιλίας στο διεθνές εμπόριο, σημαντικές είναι και οι δυνατότητες για ενίσχυση της μεταφοράς αγαθών από την Ανατολική και Κεντρική Ευρώπη προς την Ασία και την Αφρική μέσα από την Ελλάδα, μετά από την πραγματοποίηση των κατάλληλων επενδύσεων, τόσο στις χερσαίες υποδομές και τα λιμάνια, όσο και σε άλλες υποδομές της εφοδιαστικής αλυσίδας. Στην ίδια κατεύθυνση, θα βοηθήσουν και έργα για την ενίσχυση της πολυτροπικής κινητικότητας (multimodal transport) και την ψηφιοποίηση των μεταφορών. Σημαντική είναι η συμβολή στην κατασκευή των υποδομών των συμπράξεων του δημοσίου και του ιδιωτικού τομέα (ΣΔΙΤ). Στις προτεραιότητες του στόχου ανάπτυξης των υποδομών εντάσσονται και τα έργα οδικής ασφάλειας και αστικής κινητικότητας, κυρίως λόγω του υψηλού κοινωνικού αντίκτυπου που έχουν. Η υλοποίηση αυτών οφείλει να λαμβάνει υπόψη την προσπελασιμότητα από ΑΜΕΑ εξασφαλίζοντας την ενθάρρυνση της κοινωνική τους ένταξης. 3.5 Ενίσχυση εξωστρέφειας Ιδιαίτερης βαρύτητας είναι οι παρεμβάσεις ενίσχυσης της εξωστρέφειας της ελληνικής οικονομίας, καθώς η ενίσχυση της εξωστρέφειας αποτελεί βασικό συστατικό της επιδιωκόμενης αλλαγής του ελληνικού παραγωγικού υποδείγματος. Στους ειδικούς στόχους περιλαμβάνονται τομείς που έχουν υψηλές αναπτυξιακές δυνατότητες που πηγάζουν από τα συγκριτικά πλεονεκτήματα της χώρας, όπως ο πολιτισμός, ο τουρισμός, ο αγροδιατροφικός τομέας και ορισμένοι κλάδοι της βιομηχανίας. ȴɿɳɶʌɲʅʅɲ3͘ϱ: Ʌʌʉʏɸʌɲɿʊʏɻʏɸʎʍʏɻʆɲʆɳʋʏʐʇɻʐʋʉɷʉʅʙʆ ɉʋʉɷʉʅɹʎɈɅȵ ȵʆɸʌɶɸɿɲʃɳɷʀʃʏʐɲ ʃɲɿʐʋʉɷʉʅɹʎ ȿɿʅɸʆɿʃɹʎ ʐʋʉɷʉʅɹʎ ɇɿɷɻʌʉɷʌʉʅɿʃʊ ɷʀʃʏʐʉ Ƀɷɿʃɹʎʐʋʉɷʉʅɹʎ ɉʋʉɷʉʅɹʎ ɲɸʌʉʅɸʏɲʔʉʌʙʆ ɉɷɲʏʉɷʌʊʅɿɲ Ƀɷɿʃɼɲʍʔɳʄɸɿɲ Ɏɻʔɿʉʋʉʀɻʍɻ ʅɸʏɲʔʉʌʙʆ Ʌʉʄʐʏʌʉʋɿʃɼʃɲɿ ɲʍʏɿʃɼ ʃɿʆɻʏɿʃʊʏɻʏɲ ȵʋɸʆɷʑʍɸɿʎʍʏɻʆ ɸʔʉɷɿɲʍʏɿʃɼ ɲʄʐʍʀɷɲ ανάγκης για αλλαγή του παραγωγικού υποδείγματος, καθώς και η πληρέστερη δυνατή αξιοποίηση των συγκριτικών πλεονεκτημάτων της χώρας όσον αφορά το ευνοϊκό κλίμα, το φυσικό περιβάλλον και την πολιτιστική κληρονομιά που διαθέτει. Ωστόσο, αρκετές από τις προτεραιότητες, ειδικά στον τομέα του πολιτισμού, έχουν και άμεση επίδραση στην κοινωνική ευημερία των πολιτών και επομένως εξυπηρετούν ταυτόχρονα και κοινωνικές αναπτυξιακές ανάγκες. Αναλυτικότερα, δυο από τις προτεραιότητες αφορούν αμιγώς στον τουριστικό κλάδο. Η Ελλάδα έχει καθιερωθεί ως ένας κορυφαίος προορισμός για παραθερισμό, ωστόσο υπάρχουν ακόμα σημαντικά περιθώρια ανάπτυξης σε ανερχόμενες και μη παραδοσιακές αγορές, όπως η Ρωσία, η Κίνα και η Ινδία. Ενδεικτικές δράσεις θα αφορούν προωθητικές ενέργειες, για στοχευμένες τουριστικές καμπάνιες, εκθέσεις, καθώς και διαφημίσεις σε κοινωνικά δίκτυα και παραδοσιακά μέσα μαζικής ενημέρωσης. Ακόμα σημαντικότερα περιθώρια περαιτέρω ανάπτυξης, υπό την προϋπόθεση της ανάπτυξης και των αντίστοιχων υποδομών, υπάρχουν και στον τομέα των εναλλακτικών μορφών τουρισμού. Ενδεικτικά έργα εδώ αφορούν στην προώθηση και ανάπτυξη των υποδομών για τον τουρισμό υγείας και ευεξίας (health & wellness), την ανάπτυξη δεύτερης κατοικίας για άτομα τρίτης ηλικίας, τον αγροτουρισμό, τον ορειβατικό τουρισμό, τον θρησκευτικό και τον γαστρονομικό τουρισμό. Σημαντικά περιθώρια υπάρχουν και για την προσέλκυση επισκεπτών με αναπηρία, μέσα από τις κατάλληλες προσαρμογές στις τουριστικές υποδομές και τη βελτιωμένη πρόσβαση σε εγκαταστάσεις πολιτισμού. Περαιτέρω, μπορεί να αναπτυχθεί και ο τουρισμός σύντομης διάρκειας (city break) στην Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη και άλλες πόλεις της χώρας, όπου σημαντικό ενδεικτικό έργο αποτελεί η δημιουργία οργανισμών διαχείρισης προορισμού (destination management organisation). Εκτός από το ευνοϊκό κλίμα και το φυσικό κάλλος, η Ελλάδα προσελκύει πολλούς επισκέπτες από το εξωτερικό και λόγω του πλούσιου πολιτιστικού αποθέματος της χώρας. Η προστασία, ανάδειξη και προβολή της πολιτιστικής κληρονομιάς, ειδικά σε μέρη που έχουν τις υποδομές για να υποστηρίξουν αυξημένη ροή επισκεπτών, αποτελεί προτεραιότητα. Άλλες σχετικές προτεραιότητες, τόσο με οικονομικές όσο και με κοινωνικές προεκτάσεις, αφορούν την ευρύτερη προστασία και ανάδειξη μνημείων, αρχαιολογικών χώρων, τόπων ιστορικού ενδιαφέροντος τη δημιουργία και τον εκσυγχρονισμό μουσείων και πολιτιστικών κέντρων, καθώς και την προώθηση του σύγχρονου πολιτισμού και της γαστρονομικής παράδοσης. Σημαντική μπορεί να είναι η αναπτυξιακή ώθηση και από την ανάπτυξη των πολιτιστικών και δημιουργικών βιομηχανιών. Σε σχετικές προτεραιότητες εντάσσονται δράσεις ενίσχυσης της εξωστρέφειας και σε άλλους τομείς της ελληνικής οικονομίας, όπως στον αγροδιατροφικό τομέα και στη βιομηχανία. Ειδικά όσον αφορά τον αγροδιατροφικό τομέα, δεδομένης και της ανάγκης προσαρμογής στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, ως εμβληματικές παρεμβάσεις αναδεικνύονται αυτές που αφορούν τη βελτίωση της άρδευσης, με μετάβαση σε τεχνολογίες που περιορίζουν τη σπατάλη στη χρήση των υδατικών πόρων. Επιπλέον, υπάρχουν ακόμα περιθώρια για περαιτέρω ανάπτυξη και προώθηση προϊόντων ΠΟΠ και ΠΓΕ. Ενδεικτικά, ενώ κάποια προϊόντα, όπως το ελληνικό γιαούρτι και η φέτα, έχουν πετύχει τη διεθνή αναγνώριση σήματος, υπάρχουν και άλλα προϊόντα που μπορούν να ακολουθήσουν αυτή την κατεύθυνση, όπως η μαστίχα Χίου και συγκεκριμένες ποικιλίες ελαιολάδου. Άλλωστε, τα ελληνικά αγροτικά προϊόντα θα πρέπει να διαφοροποιηθούν απέναντι στον ανταγωνισμό με βάση ποιοτικά και τοπικά χαρακτηριστικά, μιας και δομικά ζητήματα, ȴɿɳɶʌɲʅʅɲ3͘6: Ʌʌʉʏɸʌɲɿʊʏɻʏɸʎɸʆʏʊʎʏʉʐʍʏʊʖʉʐɸʆʀʍʖʐʍɻʎʏɻʎɸʇʘʍʏʌɹʔɸɿɲʎ Ʌʌʉʙɽɻʍɻʏʉʐʌɿʍʅʉʑʅɸ ɹʅʔɲʍɻʍɸɲʆɸʌʖʊʅɸʆɸʎ ʃɲɿʅɻʋɲʌɲɷʉʍɿɲʃɹʎ ɲɶʉʌɹʎ Ʌʌʉʙɽɻʍɻʃɲɿɲʆɳʋʏʐʇɻ ʐʋʉɷʉʅʙʆɶɿɲ ɸʆɲʄʄɲʃʏɿʃɹʎʅʉʌʔɹʎ ʏʉʐʌɿʍʅʉʑ Ȱʆɳɷɸɿʇɻʅʆɻʅɸʀʘʆ͕ ɲʌʖɲɿʉʄʉɶɿʃʙʆʖʙʌʘʆʃɲɿ ʏʊʋʘʆɿʍʏʉʌɿʃʉʑ ɸʆɷɿɲʔɹʌʉʆʏʉʎ Ʌʌʉʍʏɲʍʀɲ͕ɲʆɳʋʏʐʇɻʃɲɿ ʋʌʉɴʉʄɼʏɻʎʋʉʄɿʏɿʍʏɿʃɼʎ ʃʄɻʌʉʆʉʅɿɳʎ ɀʉʐʍɸʀɲʃɲɿʋʉʄɿʏɿʍʏɿʃɳ ʃɹʆʏʌɲ ɉʋʉɷʉʅɹʎʃɲɿɷʌɳʍɸɿʎ ʍʑɶʖʌʉʆʉʐʋʉʄɿʏɿʍʅʉʑ Ʌʉʄɿʏɿʍʏɿʃɹʎʃɲɿ ɷɻʅɿʉʐʌɶɿʃɹʎɴɿʉʅɻʖɲʆʀɸʎ ȵʆʀʍʖʐʍɻʏʘʆɸʋɿʖɸɿʌɼʍɸʘʆ ɶɿɲɲʑʇɻʍɻʏɻʎ ɸʇʘʍʏʌɹʔɸɿɲʎʍʏɿʎɸɽʆɿʃɹʎ ʃɲɿɷɿɸɽʆɸʀʎɲɶʉʌɹʎ Ȱʆɳʋʏʐʇɻʃɲɿʋʌʉʙɽɻʍɻ ʋʌʉʁʊʆʏʘʆʅɸɅɃɅʃɲɿɅȳȵ Ʌʌʉʙɽɻʍɻɹʌɸʐʆɲʎʃɲɿ ɲʆɳʋʏʐʇɻʎʏʘʆɸɶʖʙʌɿʘʆ ʉʌʐʃʏʙʆʋʌʙʏʘʆʐʄʙʆ Ʌʌʉʙɽɻʍɻɸʄʄɻʆɿʃʙʆ ʋʌʉʁʊʆʏʘʆʍʏʉɸʇʘʏɸʌɿʃʊ ȴɻʅɿʉʐʌɶʀɲʃɲɿʋʌʉʙɽɻʍɻ ɸɽʆɿʃʉʑɸʅʋʉʌɿʃʉʑ ʍɼʅɲʏʉʎ προτεραιότητα αποτελούν και δράσεις που έχουν ως στόχο τη δημιουργία, την ενίσχυση και την προώθηση ενός εθνικού εμπορικού σήματος, στο πρότυπο άλλων χωρών (όπως η Ιταλία, οι ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γερμανία). Τέλος, υπάρχουν περιθώρια περαιτέρω ανάπτυξης και της εγχώριας εξορυκτικής βιομηχανίας, καθώς η χώρα διαθέτει αξιόλογα αποθέματα ορυκτών πρώτων υλών. Παραμένει ζητούμενο η πληρέστερη αξιοποίησή τους και η αυξημένη καθετοποίηση των παραγωγικών διαδικασιών που αξιοποιούν τις εγχώριες πρώτες ύλες, ούτως ώστε να μεγιστοποιείται η προστιθέμενη αξία που παράγεται εγχώρια μέσα από τη συγκεκριμένη οικονομική δραστηριότητα. Ⱦɲɿʆʉʏʉʅʀɲʃɲɿɸʋɿʖɸɿʌɻʅɲʏɿʃʊʏɻʏɲ Ⱦʉɿʆʘʆɿʃɹʎʍʐʆɹʋɸɿɸʎ ȴɻʅʉʍɿʉʆʉʅɿʃɼʋɸɿɽɲʌʖʀɲ Ȱʄʄɲɶɼʋɲʌɲɶʘɶɿʃʉʑʐʋʉɷɸʀɶʅɲʏʉʎ Ɉɸʖʆʉʄʉɶɿʃɹʎɸʇɸʄʀʇɸɿʎ ͬʋɸʌɿɴɳʄʄʉʆ Ⱦʄɿʅɲʏɿʃɼɲʄʄɲɶɼ ȴɻʅʉɶʌɲʔɿʃɹʎɸʇɸʄʀʇɸɿʎ ȿʉɿʋɹʎʋʌʉʃʄɼʍɸɿʎ ȳɸʘɶʌɲʔɿʃɼɽɹʍɻ Ɍʐʍɿʃʊʋɸʌɿɴɳʄʄʉʆ Ʌʉʄɿʏɿʍʏɿʃɼʃʄɻʌʉʆʉʅɿɳ ȴɻʅɿʉʐʌɶʀɲɸʋɿʄɸɶʅɹʆʘʆʃɸʆʏʌɿʃʙʆɸʌɸʐʆɻʏɿʃʙʆʃɹʆʏʌʘʆʃɲɿʋʌʉɶʌɲʅʅɳʏʘʆʍɸʏʉʅɸʀʎɲɿʖͲ ʅɼʎ xxx x x x xxx x xx x x ȴɻʅɿʉʐʌɶʀɲɸʌɸʐʆɻʏɿʃɼʎʏɸʖʆʉɶʆʘʍʀɲʎʃɲɿʄʑʍɸʘʆɈɅȵʍʏʉʆɷɻʅʊʍɿʉʏʉʅɹɲ xx xxx xxx x x Ʌʌʉʙɽɻʍɻɲʋʉʏɸʄɸʍʅɳʏʘʆɹʌɸʐʆɲʎ͕ʃɲɿʆʉʏʉʅʀɲʎʃɲɿʏɸʖʆʉʄʉɶʀɲʎʍʏɿʎɸʋɿʖɸɿʌɼʍɸɿʎ x x xxx xxx xxx x x ɇʐʍʏɳɷɸʎɲʆɳʋʏʐʇɻʎ xxx xxx xxx x Ȳɿʉʅɻʖɲʆɿʃɼʅɸʏɳɴɲʍɻʃɲɿɸʋɿʖɸɿʌɻʅɲʏɿʃʊʏɻʏɲ xxx xx xxx x ȴɻʅʊʍɿɲɷɿʉʀʃɻʍɻʃɲɿʗɻʔɿʉʋʉʀɻʍɻ xxx xx xxx ȸʄɸʃʏʌʉʆɿʃɼʐɶɸʀɲ;Ğ-ŚĞĂůƚŚͿ xxx xx x xxx x Ɏɻʔɿɲʃɼɷɿɲʍʑʆɷɸʍɻʅʉʆɳɷʘʆɷɻʅʊʍɿɲʎɷɿʉʀʃɻʍɻʎ xxx xx xxx ȵʃʍʐɶʖʌʉʆɿʍʅʊʎʏʉʐɷɿʃɲʍʏɿʃʉʑʍʐʍʏɼʅɲʏʉʎ xxx xxx xxx ȶʇʐʋʆɸʎʋʊʄɸɿʎ xxx x x xxx xx Ɏɻʔɿɲʃɹʎɷɸʇɿʊʏɻʏɸʎʃɲɿʗɻʔɿɲʃɼɹʆʏɲʇɻ xxx xx xx xxx ɇɻʅɸʀʘʍɻ͗ xxx - ʋʉʄʑɿʍʖʐʌɼ ʍʐʍʖɹʏɿʍɻ͕xx - ɿʍʖʐʌɼʍʐʍʖɹʏɿʍɻ͕x - ʍʐʍʖɹʏɿʍɻ